ንግድንና የዕለት ተዕለት ጉዞን ማሳለጥ፡ የኢትዮጵያ አዲሱ የንግድ ፋይናንስ ሕግጋት እና የኢ-ሞቢሊቲ ስትራቴጂ በእርስዎ ላይ የሚኖራቸው ተፅዕኖ

ግንቦት 19 ቀን 2018 ዓ.ም | አዲስ አበባ

ባለፉት ሰባት ቀናት ውስጥ የኢትዮጵያ መንግሥት ዓለም አቀፍ ንግድን ለማፋጠንና ወደ ዘላቂ የትራንስፖርት አማራጭ ለመሸጋገር የሚያግዙ ወሳኝ የሕዝብ አገልግሎት ማሻሻያዎችን ተግባራዊ አድርጓል። የኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ መመሪያዎችን ማቃለሉ እና የብሔራዊ የኢ-ሞቢሊቲ ስትራቴጂ በይፋ መጀመሩ ከውጭ ምንዛሬ ነፃ ገበያ መውጣት በኋላ ለሚኖረው አዲስ ምዕራፍ የሕዝብ አገልግሎቶችን መልክ ቀይረዋል [1]፣ [3]። እነዚህ እርምጃዎች የወጪና ገቢ ንግድ ሂደቶችን በቀጥታ የሚነኩ ሲሆን፣ አገሪቱ በፍጥነት ወደ ኤሌክትሪክ ተሽከርካሪዎች ለምታደርገው ሽግግር ወሳኝ መዋቅር ይዘረጋሉ [4]።

በዚህ ሳምንት የተመዘገቡ ዋና ዋና የአገልግሎት ለውጦች
የኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ በንግድ ፋይናንስ ዙሪያ ያሉ ቢሮክራሲዎችን ለመቀነስ በውጭ ምንዛሬ መመሪያ ድንጋጌዎች ላይ ሰፊ ማሻሻያዎችን ማድረጉን አስታውቋል [1]። በተሻሻለው መዋቅር መሠረት የንግድ ባንኮች የውጭ ምንዛሬና የሪቴንሽን (የማቆያ) አካውንት ላላቸው ደንበኞች ያለ ማዕከላዊ ባንክ ቅድመ ፈቃድ የብድር ማረጋገጫ ሰነድ (ሌተር ኦፍ ክሬዲት - LC) እና በሰነድ ክፍያ (CAD) አገልግሎቶችን በዕውቅና ውል መሠረት እንዲያጸድቁ ሥልጣን ተሰጥቷቸዋል [1]። በተጨማሪም ተቆጣጣሪው አካል የብድር ማረጋገጫ ሰነድ (LC) የአገልግሎት ክፍያዎችን የገደበ ሲሆን፣ ባንኮች ከዚህ ቀደም የግብይት ወጪን ያበጣጥሩ የነበሩ ወጥ ያልሆኑ የቋሚ ክፍያዎችን ከመጣል ይልቅ ክፍያዎቹን በዓመታዊ ተመጣጣኝ (pro-rata) ስሌት ላይ ተመስርተው እንዲያሰሉ አዝዟል [4]።

የንግድ ተወዳዳሪነትን ለማሳደግ ማዕከላዊ ባንኩ መንግሥታዊ በሆነው የኢትዮጵያ ንግድ ባንክ ብቻ ተይዞ የነበረውን ወደ ቻይና የሚላኩ ምርቶች የወጪ ንግድ የበላይነት (ሞኖፖሊ) አስቀርቷል [2]። በአሁኑ ወቅት ፈቃድ ያላቸው የንግድ ባንኮች በሙሉ ወደ ቻይና ለሚላኩ ዕቃዎች የወጪ ንግድ ፈቃድ የመስጠትና የሰነድ ብድር (documentary credits) የማስተዳደር ሙሉ ሥልጣን ተሰጥቷቸዋል [2]፣ [4]። ይህ ውሳኔ የአስተዳደራዊ የሥራ ጫናዎችን በግል ባንኮች ላይ እንዲከፋፈል የሚያደርግ ሲሆን፣ በኢትዮጵያ ትልቁ የንግድ መስመር ላይ በተሰማሩ የአገር ውስጥ ነጋዴዎች ላይ ይከሰት የነበረውን መጉተታተር እንደሚቀንስ ይጠበቃል [4]።

በሌላ በኩል የትራንስፖርትና ሎጅስቲክስ ሚኒስቴር የኢትዮጵያን የኢ-ሞቢሊቲ ስትራቴጂ እና የ2025–2030 የትግበራ ዕቅድን በይፋ አስጀምሯል [3]። ይህ አጠቃላይ ፍኖተ ካርታ መንግሥት የትራንስፖርት ተሽከርካሪዎችን ከቅሪተ አካል ነዳጅ አጠቃቀም ሙሉ በሙሉ ለማላቀቅ የያዘውን ዕቅድ በዝርዝር ያሳያል [3]። ዕቅዱ አገሪቱ በነዳጅ የሚሰሩ ተሽከርካሪዎች ላይ የጣለችውን እገዳ ይበልጥ ለማጠናከር እስከ 2030 ዓ.ም ድረስ በአዲስ አበባ እና በክልል አውራ ጎዳናዎች ላይ ከሁለት ሺህ በላይ የኤሌክትሪክ ተሽከርካሪ መሙያ ጣቢያዎችን ለመገንባት ያለመ ነው [3]።

ዳራ እና አውድ
የቅርብ ጊዜዎቹ የንግድ ፋይናንስ ማሻሻያዎች ኢትዮጵያ በሐምሌ ወር 2016 ዓ.ም (እ.ኤ.አ. ጁላይ 2024) የብር ምንዛሬን በነፃ ገበያ እንድትወሰን ካደረገች በኋላ ከተጀመረው ሰፊ ማክሮ ኢኮኖሚ ማስተካከያ ፕሮግራም ጋር የተያያዙ ናቸው [6]። የብር ምንዛሬ በነፃ ገበያ መወሰኑ የብር ዋጋ እንዲቀንስና ከፍተኛ የዋጋ ግሽበት እንዲከሰት ያደረገ ሲሆን፣ ይህም ንግድን በማቀዝቀዝ በማዕከላዊ ባንክ ደረጃ ሰፊ መጉተታተር ፈጥሮ ነበር [6]። የዚህ ሳምንት የፈቃድ አሰጣጥ ሥልጣን ወደ ንግድ ባንኮች መውረድ፣ ማዕከላዊ ባንኩ የንግድ አካባቢውን ወደ መደበኛ ሁኔታ ለመመለስ ለሚያደርገው ጥረት ትልቅ እርምጃ ነው [4]።

በትራንስፖርት ረገድም ኢትዮጵያ በ2017 ዓ.ም (እ.ኤ.አ. በ2025) መጀመሪያ ላይ በነዳጅ የሚሰሩ ተሽከርካሪዎች ወደ አገር እንዳይገቡ ሙሉ በሙሉ በማገድ ዓለም አቀፍ ትኩረትን ስባ ነበር [3]። እገዳው የነዳጅ ጥገኝነትን ለመቀነስ የረዳ ቢሆንም፣ የኃይል መሙያ ጣቢያዎች፣ የመለዋወጫ ዕቃዎችና የሰለጠኑ ባለሙያዎች እጥረት ወዲያውኑ ቀውስ ፈጥሯል። በዚህ ሳምንት የተጀመረው ብሔራዊ የኢ-ሞቢሊቲ ስትራቴጂ መንግሥት ለእነዚህ ክፍተቶች የሰጠው ቀጥተኛ ምላሽ ነው [3]።

ይህ ለዜጎች ምን ማለት ነው?
ለአገር ውስጥ ዜጎች እነዚህ ለውጦች የአሠራር ቅልጥፍናን የሚያመጡ ቢሆንም፣ ከረጅም ጊዜ ተግዳሮቶች ጋር የተያያዙ ናቸው። የተቃለሉት የንግድ ፋይናንስ ሕጎች የግብይት ጊዜን በማሳጠር የገቢ ዕቃዎች አቅርቦትን ሊያረጋጉ ቢችሉም፣ ተቺዎች ግን ይህ በዋናነት ተጠቃሚ የሚያደርገው የውጭ ምንዛሬ ያላቸውን የንግድ ድርጅቶች ብቻ ነው ሲሉ ያስጠነቅቃሉ [4]። በሌላ በኩል አዲሱ የኤሌክትሪክ ተሽከርካሪ ስትራቴጂ ንጹሕ ከተማዎችን ለመፍጠር ተስፋ የሚሰጥ ቢሆንም፣ ዜጎች አሁንም ውድ የሆነውን የተሽከርካሪ መግዣ ዋጋ እና በተደጋጋሚ የሚከሰተውን የኃይል መቆራረጥ ችግር ለመቋቋም ይገደዳሉ [3]።

ለዳያስፖራው ማኅበረሰብ እነዚህ ማሻሻያዎች በኢትዮጵያ ውስጥ ንግድ ለማካሄድ ይበልጥ ግልጽ የሆኑ መንገዶችን ይከፍታሉ። በዳያስፖራዎች የሚደገፉ የንግድ ተቋማት ወደ ቻይና ምርቶችን በሚልኩበት ጊዜ ከመንግሥት የባንክ መዋቅር ጋር ብቻ ለመገናኘት አይገደዱም፤ ይህም የግል ባንኮችን ፈጣን አገልግሎት እንዲጠቀሙ ዕድል ይሰጣል [2]። በተጨማሪም የተቀናጀው የኢ-ሞቢሊቲ ሥርዓት አተገባበር ለኤሌክትሪክ መሙያ ጣቢያዎች፣ ባትሪ መለዋወጫ ማዕከላት ወይም ለአገር ውስጥ መገጣጠሚያ ፋብሪካዎች ግልጽ የሆኑ የኢንቨስትመንት በሮችን ይከፍታል [3]።

ለውጭ አገር የንግድ አንቀሳቃሾች፣ የማዕከላዊ ባንክ ቅድመ ፈቃድ አሠራር መቅረቱ ይበልጥ ሊገመት የሚችል የሥራ አካባቢ መፈጠሩን ያሳያል [1]። የአቅርቦት ሰንሰለቶች ያለምንም አስተዳደራዊ መጉተታተር እንዲቀጥሉ ከማድረጉም በላይ፣ የትርፍ ድርሻዎችን ወደ አገር የመመለስ ሂደት በጥቂት ቢሮክራሲዎች እንዲከናወን ይረዳል [4]። በትራንስፖርት ረገድም የውጭ አረንጓዴ ቴክኖሎጂ ተቋማት ግልጽ የሆኑ ደረጃዎችን የያዘ የፖሊሲ ፍኖተ ካርታ ስለሚያገኙ፣ የኤሌክትሪክ ተሽከርካሪዎችን ወደ ገበያው በሚያስገቡበት ወቅት ሊያጋጥሙ የሚችሉ ስጋቶችን ለመቀነስ ያስችላቸዋል [3]።

የዚህ ሳምንት ለውጦች ላይ አስተያየት የሚሰጡ ተቺዎች ግን ጥንቃቄ እንዲደረግና ሥርዓታዊ ክፍተቶች እንዲታዩ ያሳስባሉ። የፋይናንስ ተንታኞች እንደሚሉት የንግድ ፋይናንስ ለውጦቹ በዋናነት የማቆያ (ሪቴንሽን) አካውንት ያላቸውን ትላልቅ ድርጅቶች የሚጠቅሙ ሲሆን፣ አነስተኛ የአገር ውስጥ ነጋዴዎች ግን በብር ምንዛሬ መውረድ ምክንያት ከፍተኛ ችግር ውስጥ እንዲወድቁ ያደርጋቸዋል [6]። የትራንስፖርት ባለሙያዎች በበኩላቸው የኢትዮጵያ ደካማ የኤሌክትሪክ ኃይል አውታር ከፍተኛ ቁጥር ያላቸውን የኤሌክትሪክ ተሽከርካሪዎች ለማስተናገድ ገና ዝግጁ እንዳልሆነ በመግለጽ፣ ሰፊ የኃይል ማሻሻያዎች ካልተደረጉ የመሙያ ጣቢያዎቹ ሥራ ላይ ሊውሉ እንደማይችሉ ያስጠነቅቃሉ።

ሰዎች አሁን ምን ማድረግ አለባቸው?
የውጭ ምንዛሬ ወይም የሪቴንሽን አካውንት ያላቸው የንግድ ድርጅቶች በብድር ማረጋገጫ ሰነድ (LC) እና በሰነድ ክፍያ (CAD) ውሎች ላይ እንደገና ለመደራደር ወዲያውኑ ከንግድ ባንኮቻቸው ጋር መገናኘት ይኖርባቸዋል [1]፣ [4]። ማዕከላዊ ባንክ ክፍያዎቹን በመገደብ በዓመታዊ ስሌት ላይ እንዲመሰረቱ ስላደረገ፣ ነጋዴዎች አላስፈላጊ ክፍያዎችን ለመቀነስ ባንኮች አዲሱን ተመጣጣኝ (pro-rata) የዋጋ አወሳሰን ተግባራዊ ማድረጋቸውን ማረጋገጥ አለባቸው [4]። የቻይናን ገበያ ኢላማ ያደረጉ ላኪዎችም ከግል ንግድ ባንኮች የሚቀርቡ የንግድ አገልግሎት አማራጮችን በንቃት መመርመር ይኖርባቸዋል [2]።

የትራንስፖርት አገልግሎት ሰጪዎችና መኪና ገዢዎች ተሽከርካሪዎችን ከመግዛታቸው በፊት የኢ-ሞቢሊቲ ስትራቴጂውን በማጥናት ለዚሁ የተመደቡትን የኃይል መሙያ ዞኖች መለየት አለባቸው [3]። በኃይል መቆራረጥ ምክንያት ገዢዎች ረጅም ርቀት መጓዝ የሚችሉ ባትሪዎችን ወይም ከአገር ውስጥ የፀሐይ ብርሃን (ሶላር) ኃይል ጋር የተገናኙ አማራጮችን ቅድሚያ መስጠት ይኖርባቸዋል። የመሙያ ጣቢያዎችን ለመገንባት የሚፈልጉ የንግድ ተቋማት ከመንግሥት የሚሰጡ ድጎማዎችንና የታክስ ጥቅማ ጥቅሞችን ለማግኘት ከሚመለከታቸው የኃይል ተቋማት ጋር በቅንጅት መሥራት ይገባቸዋል [3]።

የሎጅስቲክስ ባለሙያዎችና የሥራ ፈላጊዎች ክህሎታቸውን በትግበራ ዕቅዱ ውስጥ ቅድሚያ ከተሰጣቸው እንደ አረንጓዴ ኢነርጂ እና አውቶሞቲቭ መገጣጠሚያ ዘርፎች ጋር ማጣጣም ይኖርባቸዋል [3]። የአገር ውስጥ አቅምን መገንባት የስትራቴጂው ዋና ምሰሶ በመሆኑ፣ በመንግሥት የሚደገፉ የቴክኒክ ሥልጠናዎች በስፋት እንደሚቀጥሉ ይጠበቃል። በኤሌክትሪክ ተሽከርካሪ ጥገና ወይም በታዳሽ ኃይል ሥርዓቶች ላይ የምስክር ወረቀቶችን ማግኘት ለባለሙያዎች የተሻለ የሥራ ዕድል ይፈጥርላቸዋል።

ይበልጥ ተፅዕኖ የሚያርፍባቸው ወገኖች እነማን ናቸው?
በዚህ ሳምንት የፋይናንስ ማሻሻያዎች ይበልጥ ተፅዕኖ የሚያርፍባቸው የወጪና ገቢ ንግድ ነጋዴዎች፣ የሎጅስቲክስ አቅራቢዎችና የግል ንግድ ባንኮች ናቸው [4]። የግል ባንኮች የንግድ ግብይቶችን በራሳቸው ማከናወንና ወደ ቻይና የሚላኩ ምርቶች የወጪ ፈቃዶችን ማመቻቸት በመቻላቸው ሰፊ የንግድ ዕድል ያገኛሉ [2]። በተጨማሪም ከውጭ በሚገቡ ማሽነሪዎች ላይ የሚመኩ የአገር ውስጥ አምራቾችና የግብርና ንግድ ተቋማት የጥበቃ ጊዜያቸው በከፍተኛ ሁኔታ ይቀንስላቸዋል [1]።

በትራንስፖርት ዘርፍ የሕዝብ ትራንስፖርት ሰጪዎች፣ የታክሲ ማኅበራትና አሽከርካሪዎች በአዲሱ አረንጓዴ ትራንስፖርት ስትራቴጂ ይበልጥ ተፅዕኖ ያርፍባቸዋል [3]። በነዳጅ የሚሰሩ ተሽከርካሪዎች ወደ አገር እንዳይገቡ በመታገዳቸው እነዚህ ወገኖች ወደ ኤሌክትሪክ አማራጮች እንዲገቡ ግፊት እየተደረገባቸው ነው። የአገር ውስጥ ተሽከርካሪ መገጣጠሚያዎችና አረንጓዴ ኢነርጂ ጅማሮዎች (ስታርት አፖች) እየጨመረ የመጣውን ፍላጎት ለማሟላት በሚያደርጉት ጥረት ውስጥ ሰፊ ተፅዕኖ ያርፍባቸዋል [3]።

ቀጥሎ ምን ይጠበቃል?
ወደፊት በምናይበት ጊዜ፣ ኅብረተሰቡ የንግድ ባንኮች ለኤሌክትሪክ ተሽከርካሪዎች የሚያቀርቧቸውን የሊዝ ፋይናንስ (የኪራይ-ግዢ) አማራጮችን በስፋት ያገኛል ተብሎ ይጠበቃል [3]። የግል ባንኮች ከቻይና የወጪ ንግድ ፈቃዶች ጋር በተያያዘ ከሚፈጠረው አዲስ የውድድር አካባቢ ጋር ራሳቸውን እያስማሙ ሲሄዱ፣ የተወሰኑት ተቋማት ለዳያስፖራዎች የተለየ የንግድ አገልግሎት ሊጀምሩ ይችላሉ [2]፣ [4]። ይሁን እንጂ ዋናው ፈተና የሚሆነው የመንግሥት የኤሌክትሪክ ኃይል ተቋማት ለአዲሶቹ መሙያ ጣቢያዎች የሚበቃ ኃይል በፍጥነት ማስተላለፍ መቻላቸው ላይ ነው [3]።

በተጨማሪም ታዛቢዎች የሕዝብ ተወካዮች ምክር ቤት በአዲሱ የታክስ አስተዳደርና የካርቦን ገበያ አዋጆች ላይ የሚያደርገውን ውይይት መከታተል ይኖርባቸዋል [5]። እነዚህ መጪ ሕጎች ለአገር ውስጥ ንግድ ተቋማት ጠንከር ያሉ ደንቦችን የሚያስተዋውቁ ሲሆን፣ ለካርቦን ግብይትና ለአየር ንብረት ፋይናንስ መደበኛ መንገዶችን ይፈጥራሉ። የደንቦች ለውጥ ፍጥነት አሁንም ስለማይቀንስ ዜጎችና የንግድ ድርጅቶች ራሳቸውን ተለዋዋጭ ከሚሆኑ አሠራሮች ጋር ማጣጣም ይኖርባቸዋል።

---

የግብዓት ምንጮች

[1] Addis Insight: Banks Fight for Dollars: Birr Plummets Near 160/USD in Massive NBE Auction – https://www.addisinsight.net 

[2] CNBC Africa: Ethiopia central bank allots $500 million at special forex auction – https://www.cnbcafrica.com 

[3] Ministry of Finance Ethiopia: Official Statement on Comparability of Treatment — External Debt Restructuring – https://www.mofed.gov.et 

[4] Government Communication Service: Transition from Data Dependency to Data Sovereignty – https://www.gcs.gov.et

[5] Ethiopia Advances Digital Immigration Services, Processing Millions of Passengers and Documents-fanamc.com