Interneetiin Saffisaa, Liqii Cimaa fi Waldaalee Hojii Gamtaa Banaa Ta’an: Jijjiiramoota Imaammataa fi Seeraa Itoophiyaa Isa Ijoo Lammiilee Hundaaf Ibsame

Zedoon | Onkololeessa 28, 2019 | Finfinnee

Torbanoota darban torba keessatti, teeknoolojii dijiitaalaa, imaammata maallaqaa biyyoolessaa fi daldala qonnaa keessatti jijjiiramoonni gurguddoon uumaman jireenya, hojii fi sochii daldalaa lammiilee Itoophiyaa kallattiin bocaniiru. Itiyoo Telekoolom sa’aatii hojii dhibbaa qabutti rakkoo walxaxaa interneetii furuuf teeknoolojii moobaayilaa 'Artificial Intelligence Radio Access Network' (AIR RAN) isa jalqabaa hojiirra kan oolche yoo ta’u, Baankiin Biyyooleessaa Itoophiyaa ammoo gatii jireenyaa qaalawaa dhufe tasgabbeessuuf dhala imaammataa dhibbantaa 16 irratti qabee tursiisuuf murteesseera. Yeroo walfakkaatatti, qaamni seera baastu seenaa Itoophiyaa keessatti yeroo jalqabaaf waldaaleen qonnaa fi fayyadamtootaa kaappitaala alaa akka argatanii fi namoota miseensa hin taaneef aksiyoona akka gurguran kan heyyamu fooyya’iinsa seera waldaalee hojii gamtaa bal’aa raggaasiseera. Finfinneetti baasii maatii kan shallagdan, daldala al-ergee fi galmee kan gaggeessitan, yookiin hawaasa diyaaspooraa biyya keessatti maallaqa isaanii invast gochuu barbaaddan taatanis, dhimmoonni gurguddoon sadan kun beekumsa battalaa fi qophii faayinaansii addaa isin gaafatu.

Oduu Tajaajila Hawaasaa Torban Kanaa

Tarkaanfiin tajaajila hawaasaa inni jalqabaa Roobii, Onkololeessa 25, 2019 galmaa’e; yeroo kanatti Itiyoo Telekoolom dhaabbata meeshaalee telekoomii oomishu ZTE Korporeeshin jedhamu waliin ta’uudhaan teeknoolojii namtolchee (AI) isa jalqabaa kan ta’e 'Artificial Intelligence Radio Access Network' (AIR RAN) Itoophiyaa keessatti hojiirra oolchee xumureera. Dhaabbanni kun manneen tamsaasaa haaraa fi gatii qaalii ta’an ijaaruu qofarratti utuu hin hundaa’in, qunnamtii moobaayilaa karaa ammayyaatiin saffisiisuuf kan tolfame yoo ta’u, akkuma hojiirra ooleen dandeettii 4G dhibbantaa 11n dabaleera; akkasumas naannoolee dhiphina sararaa qabanitti sa’aatii daldalaa ho’aatti saffisa daawunloodii fi interneetii fayyadamuu dhibbantaa 40n fooyyesseera. Maamiltoota moobaayilaa miiliyoona 90 ol ta’anii fi guyyaa guyyaan sa’aatii hojii booda dhibbaa sararaa fi bakka kaffaltiitti rakkoo kaffaltii dijiitaalaatiin rakkachaa turaniif, teeknoolojiin kun qunnamtii dijiitaalaa fi maallaqa moobaayilaa irratti jijjiirama ifa ta’e fideera.

Haa ta’u malee, deebiin hawaasaa fi qaaccessitoota teeknoolojii abdii of-eeggannoo qabu kan calaqqisiisudha. Fayyadamtoonni bilbila ammayyaa fi daldaltoonni dijiitaalaa walduraa duubatti bilbilli cituu hir’achuu fi saffisni interneetii dabaluu isaatti gammadanis, ogeeyyiin telekoomii walaba ta’an garuu sooftiweerii fooyyessuun qofti hanqina bu’uura misoomaa isa gadi faginaan jiru hunda hin furu jedhu. Qeeqxoonni akka jedhanitti, hanqinni sharafa alaa furamee meeshaaleen bu’uura misoomaa gurguddoon gara magaalaalee fi baadiyyaatti bal’inaan hanga hin diriirfamnetti, bu’aan teeknoolojii AI kun yeroo ammaa kan mul’atu magaalaalee gurguddoo fi namoota galii giddu-galeessaa qaban irratti qofa ta’ee hafa.

Guddinni tajaajila hawaasaa inni lammataa Kibxata, Onkololeessa 24, 2019 kan raawwate yoo ta’u, Koreen Imaammata Maallaqaa Baankii Biyyooleessaa Itoophiyaa walga’ii idilee 8ffaa isaa gaggeessee dhala imaammataa baankii isa cimaa ta’e dhibbantaa 16 irratti akka turetti akka turu murteesseera. Bulchaan Baankii Biyyooleessaa Dr. Eyob Takaaliny akka beeksisanitti, mi’iinsi gatii jireenyaa isa kanaan duraa irraa xiqqummaa qabbanaa’us, Fulbaana keessa waliigalaan dhibbantaa 9 ga’eera; mi’iinsi gatii midhaanii dhibbantaa 14.8 irra yoo ga’u, baasiin nyaataan ala ta’e ammoo sababa kaffaltii taarifa elektirikii fi baasii boba’aatiin gara dhibbantaa 15.1tti ol ka’eera. Baankiin Biyyooleessaa dhala imaammataa kana dhibbantaa 16 irratti hidhee tursiisuudhaan, gatiin birrii akka hin kufnee fi mi’aayinni akka hir’atuuf, liqiin birrii gatii salphaan baankota daldalaaf kennamu cufamee akka itti fufu mallattoo kenneera.

Murtee Baankii Biyyooleessaa kana irratti yaanni ummataa bakka lamatti qoodameera. Qooda fudhattoonni mirga fayyadamtootaa fi waldaaleen sivikii liqiin garmalee tamsaasamu to’annoo jala ooluun isaa gatiin midhaanii fi mi’a nyaataa akka hin qaalofne ittisuuf barbaachisaa ta’uu amanu. Faallaa kanaatiin, daldaltoonni dhuunfaa oomishaa, ijaartoonni manneenii (riil isteetii) fi gamtaaleen daldalaa dhalli dhibbantaa 16 kun itti fufuun isaa—dhala baankonni daldalaa liqeessan gara dhibbantaa 20 hanga 24tti kan ol kaasu waan ta’eef—carraa hojii uumuu kan laamsheessu, ijaarsa kan qabbaneessu fi daldaltoota xixiqqoof kaappitaala hojii dhowwachuun hanqina liqii ulfaataa uumeera jechuun falmu.

Qajeeltoo Seeraa (Seerotaa fi Qajeelfamoota Haaraa)

Jimaata, Onkololeessa 27, 2019 mootummaan federaalaa Labsii Waldaalee Hojii Gamtaa (Fooyya’iinsaa) Lakkoofsa 1416/2018 (2019) karaa Ministeera Haqaa labsii seeraa Gaazexaa Negariitiin ifatti labseera. Itoophiyaa keessatti waldaaleen hojii gamtaa waggoota dheeraaf qonnaan bultoota xixiqqoo fi fayyadamtoota magaalaa miiliyoonaan lakkaa’aman tajaajilaa kan turan ta’us, seerota duraanii keessatti hanqinaalee caasaa ulfaataa ta’aniin hubamaa turaniiru. Seeronni durii waldaaleen kun komitiiwwan gandaa keessatti akka qolli qabaman, kaappitaala xiqqoo qabaatanii akka hafan, daangaa miseensummaa cimaa fi abbootii qabeenyaa miseensa hin taane irraa maallaqa akka hin sassaabne dhorkamuun hidhamanii turan.

Labsiin Lakk. 1416/2018 (2019) waldaaleen hojii gamtaa dinagdee keessatti dorgomoo fi amansiisoo akka ta’aniif dhorkaa sirna sooshaalistii waggoota kurnan hedduuf tures diigeera. Afaan salphaan yeroo ibsamu, seerri haaraan kun waldaaleen naannoo bittinnaa’anii jiran walitti makamuudhaan dhaabbilee daldalaa gurguddoo akka hundeeffatanii fi daldaltoota gurguddoo fi dilaalota irratti dandeettii gatii murteessuu cimaa akka qabaatan seeraan heyyama. Kana malees, seerichi waldaaleen namoota miseensa hin taaneef aksiyoona akka gurguran, qindoomina daldalaa (Joint Ventures) keessatti kallattiin akka hirmaatanii fi meeshaalee qonnaa ammayyeessuuf 'Fandii Waldaalee Hojii Gamtaa' irraa faayinaansii akka argatan karaa seeraa haaraa baaseera.

Seerri haaraan kun to’annoo laafaa ture haquun qorannoo herregaa (oodiitii) seeraa cimaa kan dirqisiise yoo ta’u, hoggansa keessatti dubartoota, dargaggoota fi namoota qaama miidhamoofi qooda dirqamaa (kootaa) kaa’eera. Ogeeyyiin dinagdee qonnaa fooyya’iinsi kun qonnaan bultoota gabaa alaa waliin kallattiin kan walqunnamsiisu fi gatii midhaanii fayyadamtootaa kan gadi buusu ta’uu isaatiin yoo jajatanis, qondaaltonni waldaalee duraanii garuu yaaddoo qabu. Qeeqxoonni akka sodatanitti, kaappitaala dhuunfaa alaa fi abbootii aksiyoonaa miseensa hin taane heyyamuun to’annoo qonnaan bultoota xixiqqoo laaffisuun, waldaalee gargaarsa waloo hawaasaa gara korporeeshinii qonnaa bu’aa qofa hordofanii fi dureeyyii alaan hogganamanitti jijjiiruu danda’a.

Kun Isiniif Maal Jechuudha? (Qaaccessa Dhiibbaa)

Hawaasa bal’aa naannoof, murteewwan kun bajata bittaa nyaataa, baasii bilbilaa fi tasgabbii gabaa guyyaa guyyaa irratti dhiibbaa kallattii qabu. Itiyoo Telekoolom fooyya’iinsa teeknoolojii AI magaalaalee keessatti yeroo babal’isu, fayyadamtoonni tajaajila Telebirrii kaffaltii fashalaa’u hir’achuu, koodiin mirkaneessaa SMS dafee gahuu fi sa’aatii dhibbaa qabutti interneetiin akka duraanii dhabamuu dhiisuu argu. Haa ta’u malee, Baankiin Biyyooleessaa dhala dhibbantaa 16 irratti jabeessuun isaa liqiin maatii, meeshaalee bitachuu fi liqiin daldala xixiqqaa qaalii ta’ee akka itti fufu taasisuun baasii guyyaa guyyaa irratti dhibbaa fida. Gama biraatiin, labsiin waldaalee hojii gamtaa hojiirra yeroo oolu, jiraattonni magaalaa dilaalota malee gatii gadi bu’aadhaan zayitii nyaataa, midhaanii fi kuduraalee kallattiin oomishaarraa dhiyeessan suuqota yuuniyeenii hawaasaa bal’inaan argachuu eegalu.

Daldaltoota naannoo fi dhaabbilee seera qabeeyyiif, haalli seerichaa jijjiirama ariifachiisaa barbaada. Dhaabbileen daldalaa liqiin baankotaa dhiyootti akka hin hir’anne beekuun baasii faayinaansii isaanii lammata shallaguu qabu; kunis maallaqa harka jiru qusachuu fi liqii wabii hin qabne hir’isuu isaan gaafata. Yeroo walfakkaatatti, dhaabbileen loojistiksii, daldaltoonni fi kumpaanonni daldala elektirooniksii (e-commerce) sa’aatii gabaan ho’utti dandeettii telekoomii fooyya’e fayyadamuun osoo sararri hin citin ajaja keessummeessuu danda’u. Dhaabbilee daldala qonnaa, dhiyeessitootaa fi warshaalee oomisha nyaata qopheessaniif labsiin lakk. 1416/2018 (2019) aksiyoona bituun yookiin daldala qindoominaatiin waldaalee bu’uuraa waliin kallattiin hojjechuuf carraa guddaa bana.

Hawaasa diyaaspooraa Itoophiyaatiif, jijjiiramoonni kun karaa kaffaltii amansiisaa waliin carraawwan invastimantii bu’aa qabeessa ta’an bananiiru. Qunnamtiin dijiitaalaa saffisaa fi tasgabbaa’aan qabeenya biyya alaarraa to’achuu, maallaqa ergamu hordofuu fi kaffaltii tajaajilootaa osoo hin citin raawwachuuf gargaara. Hunda caalaa ammoo, seerri fooyya’e kun lammiileen diyaaspooraa fi ogeeyyiin biyyatti deebi’an miseensa osoo hin ta’in aksiyoona bitachuun yookiin gamtaan hojjechuun waldaalee qonnaa fi fayyadamtootaa keessatti seeraan maallaqa akka dhangalaasan heyyama; kunis eegumsa seeraa fi oodiitii ammayyaatiin deeggaramee gabaa qonnaa fi al-ergee keessatti hirmaachuuf carraa banaaf.

Tarkaanfiiwwan Qabatamaa: Akkamitti Qophaa’uu fi Of Madaaksuun Danda’ama?

Imaammata maallaqaa isa cime dandamachuuf, namoonni dhuunfaa fi manneen daldalaa waliigaltee liqii baankii qaban hunda hatattamaan irra deebi’anii sakatta’uu qabu. Dhalli dhibbantaa 16 baankii giddugaleessaa baasii liqii damee hundatti qaalii godhee waan tursiisuuf, dhimmoota barbaachisoo hin taaneef yookiin mi’a gabaa hin qabneef liqii yeroo gabaabaa dhala guddaa qabu fudhachuu irraa of qusadhaa. Qabeenya maallaqa harkaa qabdaniif dursa kennaa, liqii kaffaluun yoo ulfaate damee baankii keessanii waliin yeroo kaffaltii dheeressuuf mari’adhaa, akkasumas herrega qusannaa fi herrega tursiisaa dhala gaarii kennan irratti maallaqa keessan kaa’uun faayidaa dhala olka’e sanaa argadhaa.

Daldala kaffaltii dijiitaalaa fi meeshaalee 'POS' irratti hundaa’e kan gaggeessitan yoo ta’e, appilikeeshinii moobaayilaa fi meeshaalee keessanii dafaa haaromsaa. Sararri fooyya’uu isaa hubachuudhaan, maallaqa dabarsuu fi kaffaltii mindaa sa’aatii hojiitti raawwachuudhaan teeknoolojii AI fooyya’e kanatti dhimma bahaa. Gama biraatiin, teeknoolojiin AIR RAN kun yaalii qofa waan ta’eefii magaalaalee murtaa’an irratti waan eegalameef, bakki tajaajila maamiltootaa fi kashiyeroonni keessan karaa kaffaltii dijiitaalaa lammataa qophii godhatanii qabaachuu qabu.

Hoggantoonni waldaalee hojii gamtaa, qondaaltonni yuuniyeenii qonnaan bultootaa fi daldaltoonni baadiyyaa, Labsii Lakk. 1416/2018 (2019) gamaaggamuuf walga’ii ariifachiisaa boordii fi yaa’ii waliigalaa waamaa. Dambii keessoo haaromsuu, qajeelfama hoggansa dargaggootaa fi dubartootaa hojiirra oolchuu, fi galmee herregaa keessanii qorannoo oodiitii alatiif qopheessuu eegaluu qabdu. Hoggantoonni hojii isaanii babal’isuu barbaadan aksiyoona namoota alatiif gurguramu qopheessuu fi dandeettii maallaqaa isaanii guddifachuuf waldaalee ollaa waliin walitti makamuuf ogeeyyii seeraa fi faayinaansii waliin mari’achuu qabu.

Eenyutu Caalaatti Miidhama / Dhiibbaan Irra Ga’a?

Labsiin Waldaalee Hojii Gamtaa kun jijjiirama caasaa guddaa kan fide qonnaan bultoota abbaa qabiyyee xiqqaa fi yuuniyeenota baadiyyaa irrattidha. Waggoota hedduuf qonnaan bultoonni hanqina kaappitaalaa fi meeshaalee ammayyaa dhabuun daangeffamanii kan turan yoo ta’u, amma garuu invastimantii alaa harkisuuf, aanaalee gidduutti qabeenya walitti fiduuf fi namoota miseensa hin taaneef aksiyoona gurguruuf aangoo seeraa argataniiru. Yeroo walfakkaatatti, qondaaltonni herregaa baadiyyaa itti gaafatamummaa cimaan kan isaan eeggatu yoo ta’u, waldaaleen sirnaan hin cinnee fi galmee herregaa ifa ta’e hin qabne seera oodiitii haaraatiin heyyama hojii dhabuu danda’u.

Liqeeffattoonni daldala dhuunfaa, kanneen akka dhaabbilee riil isteetii, ijaartootaa fi galchitoonni gurguddoon, to’annoo liqii baankii kanaan caalaatti miidhamu. Baankonni daldalaa maallaqa qusannaa salphaa ta’e argachuu waan hin dandeenyee fi baasiin maallaqa tursiisuu guddaa waan ta’eef, koreen liqii baankii liqii muraasa qofa heyyamaa jiru, akkasumas ulaagaalee wabiilee cimaa ta’an kaa’u. Dhaabbileen kun baasii kaffaltii liqii guddaa waan baataniif, ji’oottan sadan dhufan keessatti liqii haaromsuun baay’ee ulfaataa ta’a.

Fayyadamtoonni interneetii moobaayilaa magaalaa, hojjettoonni daldala toora interneetii fi konkolaachistonni tajaajila geejjibaa (fkn. Raayidii) warra boqonnaa battalaa argatanidha. Sa’aatii dhibbaa qabutti saffisni dhibbantaa 40n dabaluun fi dandeettiin sararaa dhibbantaa 11n guddachuun isaa, konkolaachistoota, fe’umsa deddeebisaniifi daldaltoota kaffaltii mirkaneeffatan guyyaa keessa sararri duraanii irraa citu hambisuun galii isaanii eegaaf.

Seenaa Duubaa fi Fuulduratti Maaltu Eegama?

Barbaachisummaa dhimmoota torban kanaa hubachuuf, Itoophiyaan erga jijjiirama dinagdee fi sharafa alaa Adoolessa 2016 gaggeeffamee as haala ulfaataa keessa darbite ilaaluun barbaachisaadha. Gabaa bilisaan gara murteessuu gatii sharafaatti erga ce’amee booda, gatiin geejjibaa, nyaataa fi baasiin boba’aa galu waan mi’aaweef mi’aayinni gatii ol ka’eera. Kanaaf deebii kennuuf, Baankiin Biyyooleessaa Itoophiyaa kufaatii gatii birrii dhaabsisuuf fi haala jireenyaa tasgabbeessuuf imaammata maallaqaa cimaa seenaa keessatti hin argamne hojiirra oolcheera. Murteen dhala imaammataa dhibbantaa 16 irratti tursiisuu torban kanaa, mi’aayinni jireenyaa hamma tokkoffaatti gadi hin buunetti baankichi to’annoo laaffisuu akka hin barbaanne agarsiisa.

Damee qonnaa keessattis, seeronni waldaalee hojii gamtaa kanaan dura turan xaa’oo gargaarsaa fi midhaan bu’uuraa qooduuf qofa kan qophaa’an waan turaniif, kaappitaalli daldalaa akka hin uumamne dhorkaa turan. Mootummaan federaalaa caasaa kana Labsii Lakk. 1416/2018 (2019) tiin fooyyessuudhaan, waldaaleen magaalaalee sooranii fi galii sharafa alaa dabalan dhaabbilee daldalaa dorgomoo akka ta’aniif haala mijeessaa jira.

Gara fuulduraatti yeroo ilaalamu, lammiileen fi dhaabbileen daldalaa Baankii Biyyooleessaa fi Ministeerri Daldalaa hanga dhuma bara kanaatti naanna’a maallaqaa to’achuu cimsanii itti fufuu fi qaamolee gatii mi’eessan irratti tarkaanfii seeraa cimaa fudhachuu akka itti fufan eeguu qabu. Damee telekoomii keessatti, ragaan daldalaa bu’a-qabeessummaa isaa yeroo mirkaneessu Itiyoo Telekoolom buufataalee teeknoolojii AI kanaan hoogganaman Finfinneen alatti gara magaalaalee naannootti akka babal’isu eegama. Gama biraatiin, Koomishiniin Waldaalee Hojii Gamtaa Federaalaa daangaa gurgurtaa aksiyoonaa, ulaagaalee herregaa fi Fandii Waldaalee Hojii Gamtaa argachuuf adeemsa barbaachisu ilaalchisee qajeelfama bal’aa baasuudhaan abbootii qabeenyaaf karaa ifaa ni kenna jedhamee eegama.

Maddoota

[1] [Onkololeessa 27, 2019] - Capital Newspaper: Ethio Telecom deploys first AI-powered mobile network technology – https://capitalethiopia.com/2026/11/06/ethio-telecom-deploys-first-ai-powered-mobile-network-technology/

[2] [Onkololeessa 24, 2019] - National Bank of Ethiopia: Monetary Policy Committee Meeting No. 8 Press Release – https://nbe.gov.et/monetary-policy-committee-meeting-no-8/

[3] [Onkololeessa 27, 2019] - Ministry of Justice of Ethiopia: Cooperative Societies (Amendment) Proclamation No. 1416/2026 – https://justice.gov.et/

[4] [Onkololeessa 24, 2019] - Birr Metrics: Addis Ababa, Bottled Water Producers New Pricing Arrangement as Retail Costs Climb – https://birrmetrics.com/addis-ababa-bottled-water-producers-pricing/