Onkoloolessa 21, 2019 | Finfinnee
Torban kana keessa Itoophiyaatti jijjiiramoonni tajaajila uummataa fi seerotaa gurguddoon raawwataman, jireenya guyyaa guyyaa lammiilee, daldala fi bittaawwan biyya alaa, akkasumas qusannaa fi qabeenya maatiiwwanii fi hawaasa diyaaspooraa kallattiin kan tuqan ta'aniiru. Guyyaa Sanbataa, Tajaajilli Elektiriikii Itoophiyaa koridariiwwan magaalaa gurguddoo ja'a keessatti buufattoota chaarjii saffisaa konkolaattota elektiriikii (EV) dandeettii olaanaa qaban kudha tokko eebbisuun tajaajilaaf baneera [1]. Kunis imala konkolaachistoonni gara geejjiba qulqulluutti godhan keessatti rakkina isaan mudachaa ture hedduu salphisa.
Torban dura ammoo, Baankiin Biyyooleessaa Itoophiyaa hanqina sharafa alaa furuu fi sochii daldalaa tasgabbeessuuf doolaara Ameerikaa miliyoona 140 carraan caalbaasii baankota daldalaaf akka qaqqabu godheera [2, 3]. Hunda caalaa ammoo, Abbaan Taayitaa Gabaa Kaappitaalaa Itoophiyaa qajeelfama fandii invastimantii gamtaa hundeessuuf baaseen, lammiileen galii giddu-galeessaa qabanii fi abbootiin qabeenyaa xixinnoon qusannaa isaanii walitti fiduun fandiiwwan invastimantii ogeessotaan hoogganaman keessatti akka hirmaatan balbala seeraa baneera [4]. Konkolaachisaa magaalaa, abbaa qabeenyaa sharafa alaa eeggatu, yookiin miseensa diyaaspooraa carraa invastimantii amanamaa biyya keessaa barbaadu yoo taatan, murteewwan kunniin xiyyeeffannaa keessan isa hatattamaa barbaadu.
Kallattii Seeraa (Seerotaa fi Qajeelfamoota Haaraa)
Kibxata, Onkoloolessa 17, 2019, Abbaan Taayitaa Gabaa Kaappitaalaa Itoophiyaa baasee Ministeerri Murtii Federaalaa kan galmeesse "Qajeelfama Hojimaata Fandii Invastimantii Gamtaa Lakkoofsa 1150/2019" hojiirra ooleera [4]. Seerri kun qajeelfama dirqisiisaa hundeessa, bulchiinsa fi raabsa fandiiwwan gamtaa (Mutual Funds), 'unit trust', fi kaampaaniilee invastimantii Itoophiyaa keessaa kan diriirsuudha [4].
Akka salphaatti yeroo ibsamu, fandiin invastimantii gamtaa jechuun namoonni dhuunfaa baay'een maallaqa isaanii isa xiqqoo walitti qabuun gara fandii guddaa tokkootti kan fidan yoo ta'u, fandiin kunis ogeessota hayyama qabaniin hoogganama. Maallaqni gamtaan walitti qabame kunis boondiiwwan mootummaa, aksiyoona kaampaaniilee gabaa kaappitaalaa irratti galmaa'anii, qabeenya daldalaa yookiin gamoo irratti invast godhama. Namni tokko qofaa isaa gamoo bituu yookiin doolaara fi qarshii guddaa aksiyoonaaf kafaluu yoo hin dandeenyeeyyuu, maallaqa muraasaan fandicha keessaa abbaa qoodaa ta'uu danda'a.
Akka Qajeelfama Lakkoofsa 1150/2019tti, hooggantoonni yookiin dhaabbileen fandicha qopheessan maallaqa invastartootaa harkatti qabachuu gosa kamiyyuu keessatti gonkumaa dhoorkaadha [4]. Qabeenyi fandichaa hundi qaama baankii qofaa isaatti dhaabbatee fi hayyama qabu (Custodian Bank) bira akka taa'u seeraan murtaa'eera; kunis namoonni fandicha sochoosan maallaqa uummataa akka hin saamne yookiin qisaasessanii hin baqanne wabii ta'a [4]. Dabalataanis, gatiin qabeenyaa ifatti akka shallagamu, ji'a sadii sadiin gabaasni ifa ta'e akka bahu, kaffaltiin tajaajilaa ifatti akka beekamu, fi uummata balaa kisaaraa irraa eeguuf hojiileen daldala qumaaraa fakkaatan akka hin geggeeffamne ittisa jabaan kaa'ameera [4].
Ogeessonni dinagdee fi gabaa seera kana carraa guddaa uummanni qusannaa isaa gara misoomaatti jijjiiruuf gargaaru jedhanii yoo simatanis, ogeessonni seeraa fi kominikeeshinii garuu seerri kun sirriitti hojiirra ooluu qaba jedhu. Hubannoon faayinaansii uummataa ammayyuu baay'ee gad-aanaa waan ta'eef, to'annoon cimaan yoo hin jiraanne namoonni amanamummaa hin qabne fandiiwwan sobaa fi qaanqee qaban qopheessuun soorama baatoota, qonnaan bultoota fi miseensota yuuniyeenii akka hin saanne yaaddoon jabaan ka'eera.
Kun Siif Maal Fida? (Xiinxala Dhiibbaa)
Hawaasa biyya keessaa bal'aatiif, jijjiiramni kun faayidaa qabatamaa guyyaa guyyaa fi filannoowwan maallaqaa haaraa fideera. Konkolaachistonni taaksii miniibaasii elektiriikii fi abbootiin konkolaataa dhuunfaa buufattoota chaarjii saffisaa daandiiwwan gurguddoo irratti argachuun isaanii, yeroo chaarjii mana keessatti sa'aatii saddeet fudhatu gara daqiiqaa 45 gadiitti gabaabsa [1]. Gama biraatiin ammoo, namoonni mindeeffamtoonni fi galii xiqqaa qaban maallaqni isaanii dhibbaa gabaatiin osoo hin miidhamin, fandiilee gamtaatiin qarshii xiqqoo ji'aan qusachuudhaan abbootii qabeenyaa ta'uuf carraa seena-qabeessa argataniiru.
Dhaabbilee daldalaa fi dhuunfaatiif, jijjiiramni kun ariitiin of qopheessuu barbaada. Daldaltoonni alaa, kaampaaniileen loojistiksii fi warshaaleen oomishaa caalbaasii doolaaraa torban lamaan geggeeffamu kanaan waraqaan liqii (LC) isaanii baankotaan dafee akka deebii argatu eeguu danda'u. Hojjachiiftonni, kaampaaniileen teeknooloojii faayinaansii (FinTech), fi ogeessonni seeraas fandii qusannaa fi soorama hojjettootaa Qajeelfama Lakkoofsa 1150/2019 wajjin walsimsiisuun, baankota mirkanaa'an waliin hojjechuuf sirna isaanii qopheessuu qabu.
Hawaasa diyaaspooraatiif, Qajeelfamni Lakkoofsa 1150/2019 biyya ofiitti maallaqa erganii hojii dhuunfaa hordofuu keessatti rakkinaa fi burjaajii duraan ture hambisee karaa seera qabeessaa fi amansiisaa baneera. Miseensonni diyaaspooraa duraan ijaarsaaf yookiin firoottaniif maallaqa erganii gubachaa turan, amma fandiilee seera qabeessa ta'anii fi baankotaan eegaman keessatti maallaqa isaanii invast gochuu danda'u. Dabalataanis, dhiyeessiin doolaaraa baankii giddu-galeessaa itti fufiinsa qabaachuun isaa, lammiileen alaa maallaqa karaa baankii seeraan galchanii fi bu'aa argatan gara biyya alaatti deeffachuuf (Repatriation) amanamummaa kennaaf.
Tarkaanfilee Fudhatamuu Qaban: Akkamitti Qophaa'uun Danda'ama?
Konkolaataa elektiriikii kan qabdan yoo ta'e, buufattoota haaraa 11 daandii Finfinnee–Adaamaa–Hawaasaa irratti banaman iddoo argama isaanii, sa'aatii hojii isaanii fi mala kaffaltii dijiitaalaa isaan fudhatan dursitanii mirkaneeffadhaa. Keebilii jijjiirraa dabalataa konkolaataa keessan keessa kaa'adhaa; imala dheeraa jalqabuun dura humna elektiriikii buufatichaa qoradhaa; akkasumas batiriin konkolaataa keessanii dhibbentaa 20 gadi akka hin buune of eeggadhaa.
Dhaabbata daldala alaa fi galii irratti bobbaatan yoo taatan, caalbaasii sharafa alaa 31ffaa Kibxata geggeeffame hordofuun tarree baankii keessanii irratti sadarkaa irra jirtan hatattamaan baruuf baankii keessan qunnamaa. Sanadoonni gumruukaa, koodiin gibiraa (TIN), fi waraqaan bittaa (proforma) keessan guutuu ta'uu mirkaneeffadhaa; yoo kana gochuu baattan sharafni osoo jiruu rakkina bulchiinsaatiin carraan sun isin darbuu danda'a.
Fandii invastimantii gamtaa keessatti hirmaachuu kan barbaaddan qusattoonni, daldaltoonni yookiin miseensonni diyaaspooraa, dhaabbilee yookiin namoota hayyama hin qabneef maallaqa keessan akka hin laanne. Invast gochuun dura kaampaaniin sun Abbaa Taayitaa Gabaa Kaappitaalaa Itoophiyaatiin hayyama qabaachuu isaa qoradhaa; waraqaa waliigaltee (Prospectus) fandichaa gaafadhaa dubbisaa; qabeenyichi baankii amansiisaa bira taa'uu isaa mirkaneeffadhaa; akkasumas dandeettii kisaaraa dandamachuu keessan waliin kan walsimu ta'uu isaa hubadhaa.
Qaamolee Dhiibbaan Caalaatti Irra Qaqqabu
Jijjiirama torban kanaatiin caalaatti kan dhiibamanii fi carraa argatan konkolaachistoota magaalaa, taaksii daldalaa fi dhaabbilee geejjibaa elektiriikii jireenya guyyaa guyyaatiif buufata chaarjii barbaadaniidha. Daldaltoonni meeshaalee warshaa, qorichoota fi meeshaalee bu'uuraa galchanis kallattiin ramaddii sharafa baankii kanaan kan tuqaman yoo ta'u, doolaara argachuu danda'anis gatiin birrii gadi bu'uun baasii guddaa akka baasan isaan dirqisiisa. Gama faayinaansiitiin ammoo, ogeessonni bulchiinsa qabeenyaa, ogeessonni baankii, kaampaaniileen inshuraansii, qusattoonni xixinnoon fi maatiin diyaaspooraa qajeelfama fandii gamtaa haaraa kanaan kallattiin kan fayyadaman ta'u.Duubbee fi Wantoota Gara Fuulduraatti Eegaman
Itoophiyaan gara sirna gabaan murteessu fi fooyyessa dinagdee waliigalaatti seenuun ishee tajaajila uummataa, imaammata maallaqaa fi seerota daldalaa bu'uuraan jijjiiraa jira. Kanaan dura hanqinni sharafaa waggootaaf daldala biyya alaa laamshesee kan ture yoo ta'u, baankonni qofti gabaa dhuunfachuun isaanii lammiileen qusannaa baankii fi warqee bitachuu ala carraa invastimantii biroo akka hin arganne dhoorkee ture.
Gara fuulduraatti yoo ilaalamu, Baankiin Biyyooleessaa Itoophiyaa waadaa kurmaana lammaffaa keessatti doolaara miliyoona 840 dhiyeessuuf seene guutuuf Sadaasa fi Mudde 2019 keessa caalbaasii sharafa alaa torban lamaanii dabalataa afur ni geggeessa jedhamee eegama. Gama geejjibaatiinis, naannolee fi bulchiinsonni magaalotaa daballii konkolaattota elektiriikii keessummeessuuf mootummaa fi dhuunfaan gamtaan buufattoota dabalataa ni ijaaru. Torbanoota dhufan keessattis Abbaan Taayitaa Gabaa Kaappitaalaa hayyama fandii invastimantii gamtaa isa jalqabaa kennuu ni eegala jedhamee amanama; kunis fandiileen gamtaa karaa foddaalee baankii fi appilikeeshinii moobaayilaatiin uummata bal'aaf akka dhiyaatan taasisa.
0 Comments