እየጨመረ በመጣው ክፍያ ላይ ያለ ከፍተኛ ስጋት፡ የኢትዮጵያ የዲጂታል ታርጋ ሽግግር እና የፓስፖርት ክፍያ ጭማሪ

ሰኔ 11፣ 2018 | አዲስ አበባ

ባለፉት ሰባት ቀናት በኢትዮጵያ የህዝብ አገልግሎቶች ላይ ዜጎች ከመንግስት ተቋማት ጋር የሚያደርጉትን ግንኙነት በመሰረታዊነት የሚቀይሩ፣ ትልቅ ለውጥ አምጪ እና ከፍተኛ ተጽዕኖ ያላቸው አዳዲስ ክስተቶች ታይተዋል። በታሪክ ከፍተኛ የሆነው የፌደራል በጀት ረቂቅ በመሰረታዊ የአገልግሎት ክፍያዎች ላይ የዋጋ ጭማሪ እንደሚኖር አመላክቷል፤ በሌላ በኩል በትራንስፖርት ዘርፉ የታየው ከፍተኛ ለውጥ አዳዲስ የዲጂታል ተሽከርካሪ ታርጋዎች ግዴታ እንዲሆኑ እያደረገ ነው። በተጓዳኝ፣ የኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ የብሔራዊ የሰነደ መያዣ (ሴኩሪቲስ) ገበያውን ዲጂታል በማድረግ በፋይናንስ ዘርፉ ውስጥ ጸጥ ያለ አብዮት ፈጥሯል። እነዚህ ሰፋ ያሉ ለውጦች በሚቀጥሉት ሳምንታት በቤተሰብ በጀት፣ በጉዞ ዕቅዶች እና በአጠቃላይ የኑሮ ውድነት ላይ ቀጥተኛ ተጽዕኖ ስለሚያሳድሩ አፋጣኝ ትኩረት ይሻሉ።

የዚህ ሳምንት ዋና ዋና የአገልግሎት ክስተቶች

የዚህ ሳምንት ጎልቶ የሚታየው ክስተት የኢትዮጵያ መንግስት ለመጪው የበጀት ዓመት ያቀረበው ታሪካዊው 2.34 ትሪሊዮን ብር የፌደራል በጀት ነው። የገንዘብ ሚኒስቴር ባለስልጣናት የዋጋ ግሽበትን ለመቆጣጠር እና መጥፎ ብድሮችን ለመክፈል መንግስት የታክስ መሰረቱን በማስፋፋት እና ታክስ ያልሆኑ ገቢዎችን በማሳደግ ላይ በከፍተኛ ሁኔታ ለመመስረት እንዳቀደ ግልጽ አድርገዋል [1]። ረቂቅ በጀቱ በሸቀጦች ላይ ከሚጣል የተጨማሪ እሴት ታክስ (VAT) 113 ቢሊዮን ብር ገቢ ለማግኘት ያቀደ ሲሆን፣ ከፓስፖርት አሰጣጥ፣ ቪዛ አገልግሎቶች እና የውጭ ዜጎች የስራ ፈቃድ ደግሞ 60 ቢሊዮን ብር ለመሰብሰብ በግልጽ አልሟል [1]።

በትራንስፖርት ዘርፉ፣ የህዝብ ትራንስፖርት አገልግሎት ድርጅት አዲሱን የኢትዮጵያ ዲጂታል የተሽከርካሪ ታርጋ የማምረት እና የማከፋፈል ስራን ሙሉ በሙሉ መረከቡን በይፋ አስታውቋል [2]። ይህ ሁኔታ የመጀመሪያውን የውጭ ሀገር አቅርቦት ምዕራፍ ማብቃቱን እና የብሔራዊ የተሽከርካሪ መለያ ስርዓት መደበኛ የሀገር ውስጥ ኦፕሬሽን መጀመሩን ያመለክታል [2]። ስማርት ታርጋዎቹ የተሽከርካሪ መረጃን ማዕከላዊ ለማድረግ እና የመንገድ ደህንነትን ለማሻሻል የተነደፉ ሲሆኑ፣ በሀገሪቱ ውስጥ ለሚንቀሳቀሱ ተሽከርካሪዎች ሁሉ የህይወት ዘመን መለያ ሆነው ያገለግላሉ።

በባንክ እና ፋይናንስ ዘርፍ፣ የኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ ማዕከላዊ የሰነደ መያዣዎች ማከማቻውን (Central Securities Depository) በተሳካ ሁኔታ ስራ በማስጀመሩ በ2026 የማዕከላዊ ባንክ ሽልማት ላይ ከፍተኛ እውቅናን አግኝቷል [3]። ይህ ወሳኝ የዲጂታል መድረክ አሮጌውን የወረቀት ላይ የፋይናንስ አሰራር የሚተካ ሲሆን፣ የመንግስት እና የግል ሰነደ መያዣዎችን በኤሌክትሮኒክ መንገድ ለማስቀመጥ፣ ለማስተላለፍ እና ለማስተናገድ ያስችላል [3]። ይህ የመሰረተ ልማት ዝላይ በጉጉት ለሚጠበቀው የኢትዮጵያ ካፒታል ገበያ መሰረታዊ መስፈርት ሲሆን፣ የጅምላ ክፍያዎችን ሙሉ በሙሉ ዲጂታል ለማድረግ ያለመ ነው።

አውድ

ኢትዮጵያ ላለፉት በርካታ ዓመታት ውስብስብ እና ከባድ የኢኮኖሚ ፈተናዎችን ስታሳልፍ ቆይታለች። ሀገሪቱ ከከባድ የውጭ እዳ፣ ከከፍተኛ የውጭ ምንዛሪ እጥረት፣ እንዲሁም በሰሜኑ የሀገሪቱ ክፍል ከተከሰተው ግጭት በኋላ ከመጣው ከፍተኛ የመልሶ ግንባታ ወጪ ጋር ታግላለች። በታሪክ፣ መንግስት ለነዳጅ፣ ማዳበሪያ እና የመንግስት የልማት ድርጅቶች ከፍተኛ ድጎማ ሲያደርግ የቆየ ሲሆን፣ ይህም ለኢትዮጵያ ንግድ ባንክ ከፍተኛ መጠን ያለው ያልተከፈለ (መጥፎ) ብድር እንዲከማች አድርጓል [1]። አሁን ያለው የ2.34 ትሪሊዮን ብር በጀት ለእነዚህ ታሪካዊ እዳዎች ቀጥተኛ ምላሽ ሲሆን፣ ወደ ጠንካራ የሀገር ውስጥ ገቢ አሰባሰብ መሸጋገሩን ያሳያል።

በተመሳሳይ ጊዜ፣ የዲጂታል ታርጋ እና ከወረቀት ነጻ የሆኑ የፋይናንስ ሰነዶች ግፊት በመንግስት ሰፋ ያለ የ"ዲጂታል ኢትዮጵያ 2025" ስትራቴጂ ውስጥ በጥልቅ የተመሰረተ ነው። ይህ ውጥን የህዝብ መሰረተ ልማቶችን ለማዘመን፣ ህገወጥ (ጥላ) ኢኮኖሚውን ህጋዊ ለማድረግ እና በተቀናጀ የቴክኖሎጂ ስርዓት የሀገርን ደህንነት ለማጠናከር ያለመ ነው። ይሁን እንጂ የዲጂታላይዜሽን ፈጣን ሂደት ብዙ ጊዜ ከመሬት ላይ ካለው እውነታ ጋር ይጋጫል። ዜጎች ከአሮጌው የወረቀት አሰራር ወደ ዲጂታል መድረኮች ሲሸጋገሩ የቢሮክራሲያዊ እንግልት ለረጅም ጊዜ ሲያጋጥማቸው የቆየ ሲሆን፣ ይህ ችግር በቴሌኮሙኒኬሽን ዘርፍ ባለው መሰረተ ልማት እጥረት ምክንያት ይበልጥ ተባብሷል።

ይህ ለዜጎች ምን ትርጉም አለው?

አዲሱ የፌደራል በጀት በመሰረታዊ የመንግስት አገልግሎቶች ላይ ፈጣን እና የማይቀር የዋጋ ጭማሪ እንደሚያመጣ ያሳያል። ለአካባቢው ዜጎች፣ ከፍተኛው የገቢ ኢላማ ማለት እንደ ፓስፖርት ማውጣት ወይም ማሳደስ ያሉ መደበኛ አሰራሮች በከፍተኛ ሁኔታ ውድ ይሆናሉ ማለት ነው [1]። በተጨማሪም፣ የተጨማሪ እሴት ታክስ ወደ ብዙ የዕለት ተዕለት ሸቀጦች መስፋፋቱ የቤተሰብን በጀት ማጨናነቁን ይቀጥላል። የበጀቱ ተቺዎች መንግስት የዋጋ ግሽበት ህዝቡን እያዳከመ ባለበት በዚህ ወቅት የመሰረታዊ አገልግሎት ክፍያዎችን በመጨመር በጀቱን በተራው ዜጋ ጫንቃ ላይ ለማመጣጠን እየሞከረ ነው ሲሉ ይከራከራሉ።

ለዳያስፖራው ማህበረሰብ እና በኢትዮጵያ ለሚኖሩ የውጭ ዜጎች፣ በጀቱ ከቪዛ አገልግሎቶች እና የውጭ ዜጎች የስራ ፈቃድ ጋር የተያያዙ ወጪዎች በከፍተኛ ሁኔታ እንደሚጨምሩ በግልጽ ያሳያል [1]። የውጭ ሀገር ዜጎች እና ተመላሽ ዳያስፖራዎች ህጋዊ ፈቃዳቸውን ለማቆየት ወይም በሀገሪቱ ውስጥ ንግድ ለማካሄድ ተጨማሪ ከፍተኛ ክፍያ ለመክፈል መዘጋጀት አለባቸው። የንግድ ምክር ቤቶች ይህ የፊስካል ስትራቴጂ፣ ኢኮኖሚው የውጭ ምንዛሪ በከፍተኛ ሁኔታ በሚፈልግበት በዚህ ወቅት፣ የተጋነነ የስራ ፈቃድ ክፍያ የውጭ ባለሙያዎችን እና ኢንቨስትመንትን ሊያሸሽ ይችላል ሲሉ አስጠንቅቀዋል።

በሌላ በኩል፣ ግዴታ የሆነው የዲጂታል ታርጋ ሽግግር በህዝቡ ዘንድ ሰፊ ቅሬታን እና ከወጪው ጋር ተያይዞ ከፍተኛ ስጋትን ፈጥሯል። መንግስት የብሔራዊ ስርዓቱን የደህንነት ጠቀሜታዎች ቢያሞካሽም፣ የዕለት ተዕለት የተሽከርካሪ ባለቤቶች እና የትራንስፖርት ማህበራት ለአዲሱ ታርጋ የሚጠየቀውን ከፍተኛ ክፍያ አጥብቀው እየነቀፉ እና ቅሬታቸውን እያሰሙ ነው። አሽከርካሪዎች አዲሱ የታርጋ ታሪፍ የተጋነነ እና ጊዜውን ያልጠበቀ የዋጋ ጭማሪ ነው ብለው ይከራከራሉ። ለአካባቢ ታክሲ አሽከርካሪዎች፣ የሎጂስቲክስ ኩባንያዎች እና የግል ባለቤቶች፣ ይህ የግዴታ ክፍያ እንደ ቴክኖሎጂያዊ ማሻሻያ ሳይሆን የኑሮ ውድነት እጅግ አሳሳቢ በሆነበት በዚህ ወቅት እንደ ፈጣን እና ከባድ የኢኮኖሚ ቅጣት ሆኖ ይሰማቸዋል።

በመጨረሻም፣ የማዕከላዊ ሰነደ መያዣዎች ማከማቻ መጀመር እንደ ባለ ሁለት ስለት ሰይፍ ነው። ከቴክኖሎጂ ጋር ለተዋወቁ ዜጎች፣ የዳያስፖራ ባለሀብቶች እና የውጭ ተቋማት፣ በኢትዮጵያ ቦንዶች እና የወደፊት አክሲዮኖች ላይ ኢንቨስት ለማድረግ እጅግ ደህንነቱ የተጠበቀ፣ ግልጽ እና ዲጂታል መንገድ ይፈጥራል [3]። ይሁን እንጂ፣ የሀገር ውስጥ የፋይናንስ ተቺዎች በኢትዮጵያ በተደጋጋሚ የሚያጋጥመው የኢንተርኔት መቆራረጥ እና የኤሌክትሪክ ኃይል መቋረጥ ሙሉ በሙሉ ዲጂታል የሆነውን የገበያ ስርዓት ሊያስተጓጉል ስለሚችል፣ በወሳኝ የግብይት ጊዜያት ባለሀብቶች ገንዘባቸውን እንዳያንቀሳቅሱ ሊያደርግ እንደሚችል ደጋግመው ይጠቁማሉ።

ሰዎች አሁን ምን ማድረግ አለባቸው?

የጉዞ ሰነዶች ያስፈልጉናል ብለው የሚያስቡ ዜጎች የሚመጣውን የፋይናንስ ጫና ለማስወገድ ወዲያውኑ እርምጃ መውሰድ አለባቸው። ፓስፖርትዎ ጊዜው ሊያበቃ ከተቃረበ፣ ወይም አዲስ ለማውጣት እያሰቡ ከሆነ፣ አዲሱ በጀት በሚቀጥለው ወር በይፋ ጸድቆ ስራ ላይ ከመዋሉ በፊት ማመልከቻዎን ለኢሚግሬሽን እና ዜግነት አገልግሎት ያስገቡ። ተመሳሳይ አፋጣኝ እርምጃ ለውጭ ዜጋ ሰራተኞች እና የዳያስፖራ አባላትም ይሰራል፤ ቪዛን፣ የትውልደ ኢትዮጵያዊነት መታወቂያን እና የስራ ፈቃድን አሁኑኑ ማሳደስ ከሚጠበቀው ከፍተኛ የክፍያ ጭማሪ ለጊዜው ሊታደግዎት ይችላል።

የተሽከርካሪ ባለቤቶች እና የትራንስፖርት አስተዳዳሪዎች የተሽከርካሪዎቻቸውን የምዝገባ ሁኔታ በአስቸኳይ መገምገም አለባቸው። ወደ አዲሱ የዲጂታል ታርጋ ለመሸጋገር ትክክለኛውን ጊዜ እና የክፍያ መጠን ለማወቅ በአቅራቢያዎ ወደሚገኝ የህዝብ ትራንስፖርት አገልግሎት ድርጅት ቅርንጫፍ ሄደው መጠየቅ በጣም ይመከራል። ለዚህ የግዴታ ሽግግር አሁኑኑ በጀት መመደብ ወደፊት ድንገተኛ ወጪዎችን ወይም ህጋዊ ቅጣቶችን ለማስወገድ ይረዳል። መኪና ለመግዛት ወይም ለማስገባት ያቀዱ ሰዎች በትራንስፖርት ቢሮ ያልተጠበቀ ድንገተኛ ወጪ እንዳያጋጥማቸው የአዲሱን ታርጋ ክፍያ በጠቅላላ የግዢ ወጪያቸው ውስጥ ማካተት አለባቸው።

ሀብታቸውን ለማሳደግ ለሚፈልጉ ግለሰቦች፣ አዲሱ የማዕከላዊ ሰነደ መያዣዎች ማከማቻ እንዴት እንደሚሰራ ለመረዳት ከአካባቢው የንግድ ባንኮች ጋር ለመገናኘት አሁን ትክክለኛው ጊዜ ነው። ዜጎች እና የዳያስፖራ አባላት በቀጥታ ከማዕከላዊ ባንክ አዲሱ ዲጂታል መድረክ ጋር የተገናኙ አስፈላጊ የኢንቨስትመንት አካውንቶችን ለመክፈት የፋይናንስ አማካሪዎችን ማማከር አለባቸው። የባንክ መረጃዎ ዲጂታል መሆኑን እና የተዘመነ መሆኑን ማረጋገጥ በመንግስት የቦንድ ጨረታዎች እና የወደፊት የአክሲዮን አቅርቦቶች ላይ በፍጥነት እና በደህንነት ለመሳተፍ ያስችልዎታል።

በዋናነት ተጽዕኖ የሚያርፍበት በማን ላይ ነው?

አነስተኛ እና መካከለኛ የንግድ ተቋማት ባለቤቶች ከአዲሱ በጀት ጋር ተያይዞ በሚመጣው የተስፋፋ የታክስ መረብ እና እየጨመረ በሚሄደው ወጪ ምክንያት ከፍተኛ ተጽዕኖ ያርፍባቸዋል። የዳያስፖራው ማህበረሰብ እና የውጭ ሀገር ባለሙያዎች መንግስት በኢሚግሬሽን እና የቅጥር ሰነዶች ዙሪያ ባወጣው ጠንካራ የገቢ አሰባሰብ ስትራቴጂ ቀጥተኛ ኢላማ ሆነዋል። በተጨማሪም፣ የአካባቢው የትራንስፖርት ኦፕሬተሮች፣ የታክሲ አሽከርካሪዎች እና የሎጂስቲክስ ኩባንያዎች አዲሱን የስማርት ታርጋ ከፍተኛ ታሪፍ ለመክፈል ስለሚገደዱ ከባድ ፈጣን ወጪዎች ይጠብቋቸዋል። በበጎ ጎኑ፣ ተቋማዊ ባለሀብቶች፣ የንግድ ባንኮች እና የዳያስፖራ ፋይናንሰሮች ብሔራዊ ባንክ ባቀረበው ዘመናዊ እና ስጋትን በሚቀንስ የፋይናንስ መሰረተ ልማት ቀዳሚ ተጠቃሚዎች ይሆናሉ።

ቀጣይ ምን ይጠበቃል?

አዲሱ በጀት በመጪው የበጀት ዓመት መጀመሪያ ላይ ስራ ላይ ሲውል፣ ዜጎች በኢሚግሬሽን ጽህፈት ቤቶች፣ በገቢዎች ቢሮዎች እና በትራንስፖርት ባለስልጣናት ፈጣን አስተዳደራዊ ለውጦችን ማየታቸው አይቀርም። አዲሱን የዲጂታል ታርጋ አተገባበር ጥብቅ እና የማያወላውል የቁጥጥር ስራ ሊኖር ስለሚችል፣ በክልል የትራንስፖርት ጽህፈት ቤቶች ረዥም ሰልፎች፣ የስርዓት መቋረጦች እና የቢሮክራሲ ማነቆዎች በቀላሉ ሊከሰቱ ይችላሉ። የተሽከርካሪ ባለቤቶች ስማርት ታርጋዎችን በወቅቱ ባላደረጉ ሰዎች ላይ ያነጣጠረ ጥብቅ የትራፊክ ፖሊስ ቁጥጥር ስለሚኖር ቅድመ ዝግጅት ማድረግ አለባቸው።

በማክሮ ኢኮኖሚ ደረጃ፣ የማዕከላዊ ሰነደ መያዣዎች ማከማቻ በተሳካ ሁኔታ መተግበሩ ለኢትዮጵያ የሰነደ መያዣዎች (ሴኩሪቲስ) ገበያ መጀመር ወሳኝ መሰረት ይጥላል። ይህ ትልቅ እርምጃ ውሎ አድሮ አስፈላጊ የሆነውን የውጭ ፖርትፎሊዮ ኢንቨስትመንት የሚስብ እና የፋይናንስ ዘርፉን የሚያረጋጋ ቢሆንም፣ መሰረታዊ የአገልግሎት አሰጣጡ እኩል ካላደገ የህዝቡ ብስጭት ሊገነፍል ይችላል። መንግስት የኢሚግሬሽን አገልግሎትን ቅልጥፍና በተመጣጣኝ ሁኔታ ሳያሻሽል የፓስፖርት እና የቪዛ ክፍያዎችን በከፍተኛ ሁኔታ መጨመሩን ከቀጠለ፣ በሁሉም የህብረተሰብ ክፍሎች ዘንድ የህዝብ ቅሬታ በከፍተኛ ሁኔታ ይጨምራል።

ምንጭ

[1] Breaking Down Ethiopia's Ballooning Budget | The Reporter Ethiopia

[2] Public Service Transport Service Enterprise to fully take over vehicle license plate production | Capital Newspaper

[3] National Bank of Ethiopia Recognized at Central Banking Awards 2026

[4] ESL resumes fuel imports after 40 years | Capital Newspaper