ብርን በገበያ እንዲወሰን ከማድረግ እስከ የግል የውጭ ምንዛሬ ቢሮዎች፡ የኢትዮጵያ ታሪካዊ ሳምንት ለእርስዎ ምን ትርጉም አለው?

 

በዜዶ | ሐምሌ 25 ቀን 2018 ዓ.ም. | አዲስ አበባ

ጤና ይስጥልኝ! በኢትዮጵያ ውስጥ የሚኖሩ፣ የንግድ ስራ የሚያካሂዱ፣ ወይም ከውጭ ሀገር ወደ ሀገር ቤት ገንዘብ የሚልኩ ከሆኑ፣ በአሁኑ ወቅት ሀገራችን በግማሽ ምዕተ ዓመት ውስጥ አይታው የማታውቀው ታሪካዊ የኢኮኖሚ ሽግግር ውስጥ እያለፉ ይገኛሉ። ባለፉት ሰባት ቀናት ውስጥ ብቻ፣ ማለትም ከአርብ ሐምሌ 18 እስከ ዛሬ ሐምሌ 25 ቀን 2018 ዓ.ም. ባለው ጊዜ ውስጥ፣ መንግስት የገንዘብ አጠቃቀማችንን ህጎች መሰረታዊ በሆነ መንገድ ቀይሮታል። የኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ የብርን የምንዛሬ ተመን ሙሉ በሙሉ በገበያ እንዲወሰን (ፍሎት እንዲያደርግ) ሲያደርግ፣ ከዚህ ጋር ተያይዞ በቢሊዮን የሚቆጠር ዶላር ዓለም አቀፍ የገንዘብ ድጋፍ ተገኝቷል። በተጨማሪም ኢትዮ ቴሌኮም ወደ ዲጂታል ታክስ እየተደረገ ያለውን ከፍተኛ ሽግግር የሚያሳይ አስገራሚ ዓመታዊ ሪፖርት አውጥቷል። በመጨረሻም፣ አዲሱ የውጭ ምንዛሬ መመሪያ ለግል የውጭ ምንዛሬ ቢሮዎች (Forex bureaus) በሩን በህግ ወለል አድርጎ ከፍቷል። ምን እንደተቀየረ፣ ሰዎች ምን እያሉ እንደሆነ፣ እና ኪስዎን እና ንግድዎን ለመጠበቅ ቀጣይ ምን ማድረግ እንዳለብዎ የሚያሳይ የዕለት ተዕለት ማብራሪያ እነሆ።

የዚህ ሳምንት የህዝብ አገልግሎት ማሻሻያዎች 

የሳምንቱ ትልቁ ዜና የተሰማው ሰኞ ሐምሌ 22 ቀን ሲሆን፣ የኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ የኢትዮጵያ ብር የምንዛሬ ተመን በገበያ እንዲወሰን (ፍሎት) በይፋ ባደረገበት ወቅት ነው [1]። ለአስርት ዓመታት፣ መንግስት አንድ ዶላር ስንት እንደሚያወጣ ለንግድ ባንኮች በመንገር የምንዛሬ ተመኑን በቁጥጥሩ ስር አድርጎ ቆይቷል። ከዚህ ሰኞ ጀምሮ ግን ያ አሰራር ሙሉ በሙሉ ቀርቷል። አሁን የንግድ ባንኮች በትክክለኛው የገበያ አቅርቦት እና ፍላጎት ላይ ተመስርተው በነጻነት በሚደራደሩበት ተመን የውጭ ምንዛሬን መግዛት እና መሸጥ ተፈቅዶላቸዋል [1]። ይህ ማለት ዛሬ ወደ ባንክ ቢሄዱ፣ በሰሌዳው ላይ የሚያዩት የምንዛሬ ተመን ካለፈው ሳምንት በጣም የተለየ እና እጅግ ከፍተኛ ሆኖ ያገኙታል ማለት ነው።

ይህንን ትልቅ ሽግግር ለመደገፍ፣ በዚሁ ዕለት ማለትም ሰኞ ሐምሌ 22 ቀን ሌላ ትልቅ ክስተት ተከስቷል። ዓለም አቀፉ የገንዘብ ድርጅት (IMF) ለኢትዮጵያ የሚሆን ታሪካዊ የ3.4 ቢሊዮን ዶላር የፋይናንስ ፓኬጅ በይፋ ያጸደቀ ሲሆን፣ ይህም የንግድ ባንኮች የገጠማቸውን ድንገተኛ የዶላር ፍላጎት እንዲያሟሉ ፈጣን የገንዘብ አቅርቦት ፈጥሯል [2]። የንግድ ባለቤቶች እቃዎችን ለማስመጣት የሌተር ኦፍ ክሬዲት (L/C) ጥያቄያቸው እስኪፈቀድላቸው በስቃይ የሚጠብቁበትን ወራት በመጨረሻ ያበቃልኛል ብለው ተስፋ በማድረግ ይህንን የገንዘብ ፍሰት በደስታ እየተቀበሉት ነው። ይሁን እንጂ፣ የብር አቅም መዳከም እንደ የምግብ ዘይት፣ መድኃኒት፣ እና ኤሌክትሮኒክስ የመሳሰሉ ከውጭ የሚገቡ እቃዎች ዋጋ በሚቀጥሉት ሳምንታት ውስጥ ሊያሻቅብ እንደሚችል ስለሚያውቁ ተራ ዜጎች ከፍተኛ ስጋት ላይ ወድቀዋል።

ሁለተኛው ትልቁ የህዝብ አገልግሎት ክስተት የተፈጠረው ከአንድ ቀን ቀደም ብሎ እሁድ ሐምሌ 21 ቀን ሲሆን፣ ኢትዮ ቴሌኮም በጉጉት ሲጠበቅ የነበረውን ዓመታዊ የስራ አፈጻጸም ሪፖርቱን ይፋ ባደረገበት ወቅት ነው [3]። ይህ በመንግስት ባለቤትነት ስር የሚገኘው ግዙፍ ተቋም በበጀት ዓመቱ 73.5 ቢሊዮን ብር ግብር መክፈሉን በማስታወቅ፣ ለአምስተኛ ተከታታይ ዓመት የሀገሪቱ ቀዳሚ የፕላቲኒየም ግብር ከፋይነቱን ዘውድ አስጠብቋል [3]። ከከፍተኛው የግብር ክፍያ ባሻገር፣ ሪፖርቱ ከሁለት ሚሊዮን በላይ የሚሆኑ ዜጎች ለዕለታዊ ገቢያቸው በዋናነት በቴሌብር የወኪሎች ኔትወርክ እና በዲጂታል አጋርነት (franchises) በኩል በቀጥታ በኢትዮ ቴሌኮም ምህዳር ላይ ጥገኛ መሆናቸውን አሳይቷል [3]።

ይህ የቴሌኮም ሪፖርት የድርጅት ስኬት ማብሰሪያ ብቻ አይደለም፤ ስለ ህዝብ አገልግሎቶች የወደፊት አቅጣጫ የሚያሳይ ግልጽ መልእክትም ጭምር ነው። የፋይናንስ ተንታኞች እንደሚጠቁሙት፣ መንግስት የዕለት ተዕለት የንግድ ልውውጦችን ለመከታተል እና የግብር ህግ መከበሩን ለማረጋገጥ በቴሌብር በሚፈጠሩ የዲጂታል ዱካዎች (መረጃዎች) ላይ ከጊዜ ወደ ጊዜ በከፍተኛ ሁኔታ እየተመካ ይገኛል። የቴክኖሎጂ አፍቃሪዎች የዲጂታል ኢኮኖሚያችንን ፈጣን ዘመናዊነት ቢያደንቁም፣ አነስተኛ የአካባቢው ነጋዴዎች ግን ስጋታቸውን እየገለጹ ነው። ብዙዎች ይህ ጥልቅ ዲጂታል ትስስር፣ መደበኛ ያልሆኑ ንግዶች የንግድ ፈቃዳቸውን ሳያወጡ በሞባይል ገንዘብ ላይ በከፍተኛ ሁኔታ ጥገኛ ከሆኑ በቅርቡ ጠንካራ የታክስ ኦዲት (ቁጥጥር) ሊገጥማቸው ይችላል ብለው ይሰጋሉ።

የህግ ማዕዘን (አዳዲስ ህጎች እና መመሪያዎች) 

በህጉ ዘርፍ፣ ሰኞ ሐምሌ 22 ቀን በፋይናንስ ህጎቻችን ላይ አብዮታዊ ለውጥ አምጥቷል። የኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ የውጭ ምንዛሬ መመሪያ ቁጥር FXD/01/2026ን በይፋ አውጥቷል [1]። በቀላል አማርኛ፣ ይህ አዲስ መመሪያ ማንም ሰው የውጭ ምንዛሬን እንዴት መያዝ እና መገበያየት እንደሚችል የነበሩትን አሮጌ እና ገዳቢ ህጎች ሙሉ በሙሉ ያፈርሳል። ይህ የምንዛሬ መዋዠቁን (ፍሎት) እውን ያደረገ የህግ ሞተር ሲሆን፣ በላኪዎች፣ አስመጪዎች እና ተራ ዜጎች ላይ ቀጥተኛ ተጽእኖ የሚያሳድሩ ሁለት ትላልቅ ለውጦችን አስተዋውቋል።

አንደኛ፣ ይህ መመሪያ በብዙዎች ዘንድ የተጠላውን የውጭ ምንዛሬ ገቢን ለባንክ የማስረከብ (surrender) ግዴታን በህግ አስቀርቷል [1]። ከዚህ ቀደም ቡና ወይም ሶፍትዌር ወደ ውጭ ቢልኩ፣ ደክመው ካገኙት ዶላር ውስጥ ከፍተኛውን በመቶኛ እጅግ ዝቅተኛ በሆነ ተመን ለመንግስት አሳልፈው እንዲሰጡ በህግ ይገደዱ ነበር። ከዚህ ሳምንት ጀምሮ፣ ላኪዎች እና የዳያስፖራ አካውንት ያላቸው ግለሰቦች ያገኙትን የውጭ ምንዛሬ ገቢ ሙሉ በሙሉ (100 በመቶ) በራሳቸው የመያዝ ህጋዊ መብት ተሰጥቷቸዋል [1]። ሁለተኛ፣ መመሪያው ራሳቸውን የቻሉ የግል የውጭ ምንዛሬ ቢሮዎች (Forex bureaus) እንዲቋቋሙ በህግ ይፈቅዳል። ይህ ማለት በቅርቡ፣ ተራ ሰዎች በትላልቅ የንግድ ባንኮች ላይ ብቻ ከመመካት ይልቅ ፈቃድ ባላቸው የግል ሱቆች/ቢሮዎች ውስጥ ገንዘባቸውን በህጋዊ መንገድ መመንዘር ይችላሉ ማለት ነው።

ይህ ለእርስዎ ምን ትርጉም አለው? (የተጽእኖ ትንተና) 

ለእለት ተእለት የአካባቢው ማህበረሰብ፣ እነዚህ የተቀናጁ ለውጦች ማለት የኑሮ ውድነትን በተመለከተ ለሚመጣው ፈታኝ የሽግግር ወቅት ራስዎን ማዘጋጀት አለብዎት ማለት ነው። ብር በገበያ እንዲወሰን ስለተደረገ እና በይፋዊው ገበያ ከዶላር አንጻር የመግዛት አቅሙን ስላጣ፣ መሰረታዊ የፍጆታ እቃዎችን የማስመጫ ወጪ ወዲያውኑ ይጨምራል። በሚቀጥሉት ጥቂት ወራት ውስጥ ወደ አካባቢው ገበያ ወይም ፋርማሲ ሲሄዱ፣ የእቃዎች ዋጋ ወደ ላይ ሲያሻቅብ ማየትዎ የማይቀር ነው። ይሁን እንጂ፣ በረጅም ጊዜ እይታ፣ አንድ ወጥ የሆነ እና ህጋዊ የምንዛሬ ተመን እንዲኖር መደረጉ፣ የጥቁር ገበያን ለማጥፋት የታለመ ሲሆን፣ ይህም ውሎ አድሮ ዋጋን ሊያረጋጋ እና ተጨማሪ እቃዎች ወደ ሀገር ውስጥ እንዲገቡ ሊያደርግ ይችላል።

ለሀገር ውስጥ ንግዶች እና ተቋማት፣ ይህ ሳምንት አዲስ የውድድር እውነታን ያዘለ ትልቅ የእፎይታ ጊዜ ነው። ከዚህ ቀደም በዶላር እጥረት ምክንያት ስራዎ ተስተጓጉሎ የነበረ አስመጪ ከሆኑ፣ የውጭ ምንዛሬ ለማግኘት ከባንክዎ ጋር በቀጥታ ለመደራደር በመጨረሻ ህጋዊ አረንጓዴ መብራት አግኝተዋል። ላኪዎች አሁን ዶላራቸውን በሙሉ ማቆየት ስለሚችሉ፣ በመደበኛ የባንክ ስርዓት ውስጥ ብዙ ገንዘብ ይንቀሳቀሳል። ይሁን እንጂ፣ አሁን የምንዛሬ ተመኑ በገበያ የሚወሰን (ፍሎቲንግ) ስለሆነ፣ የንግድ ስራ ወጪዎ ከፍ ይላል፤ ይህ ማለት ከገበያ ውጭ እንዳይሆኑ (እንዳይወጡ) ከፍተኛ ቅልጥፍናን ማምጣት እና የትርፍ ህዳግዎን (profit margins) በጥንቃቄ ማስተካከል አለብዎት ማለት ነው።

ለዳያስፖራው ማህበረሰብ፣ ይህ በዓመታት ውስጥ ከሰሟቸው ዜናዎች ሁሉ እጅግ በጣም አስደሳች የሆነ ዜና ነው። ኦፊሴላዊው የባንክ ምንዛሬ ተመኖች በፍጥነት ከጥቁር ገበያው ተመን ጋር እየተስተካከሉ በመሆናቸው፣ በመደበኛ እና ህጋዊ የባንክ መንገዶች ወደ ሀገር ቤት ገንዘብ መላክ አሁን ሙሉ በሙሉ ኢኮኖሚያዊ ትርጉም ይሰጣል። በተጨማሪም በኢትዮጵያ ውስጥ የውጭ ምንዛሬ የቁጠባ ሂሳብ (አካውንት) ካለዎት፣ አዲሱ መመሪያ መንግስት በግዴታ ወደ ብር ሳይቀይረው ገንዘብዎ ሙሉ በሙሉ የራስዎ ሆኖ እንዲቆይ ወይም እንዲጠቀሙበት ዋስትና ይሰጣል። የገንዘብዎን ግማሽ ዋጋ በአስገዳጅ የምንዛሬ ተመን እያጡ እንደሆነ ሳይሰማዎት በመጨረሻ በኢትዮጵያ ሪል ስቴት ወይም በቤተሰብ ንግድ ላይ በልበ ሙሉነት ኢንቨስት ማድረግ ይችላሉ።

ሊወሰዱ የሚገባቸው እርምጃዎች፡ እንዴት መዘጋጀት እና ማስተካከል እንደሚቻል 

እርስዎ የዕለት ተዕለት ሸማች ወይም የቤተሰብ አስተዳዳሪ ከሆኑ፣ የዚህ ሳምንት በጣም አስቸኳይ እርምጃዎ የቤተሰብዎን በጀት እንደገና ማሰብ ነው። ከውጭ የሚገቡ እቃዎች ዋጋ ከአዲሱ የምንዛሬ ተመን ጋር እየተስተካከሉ መሆኑን በመገንዘብ፣ አዳዲስ እቃዎች በከፍተኛ ዋጋ ከመምጣታቸው በፊት አስፈላጊ እና ለረጅም ጊዜ የሚያገለግሉ የቤት ውስጥ ቁሳቁሶችን አሁኑኑ ለመግዛት ቅድሚያ መስጠት አለብዎት። በተጨማሪም፣ ብዙ ጥሬ ገንዘብ በቤት ውስጥ ከማስቀመጥ መቆጠብ አለብዎት። ገንዘብዎን ከፍተኛ ወለድ በሚያስገኙ የቁጠባ ሂሳቦች ወይም የገንዘብ ዋጋ መቀነስን ተከትሎ ከሚመጣው የዋጋ ንረት ሀብትዎን ሊጠብቁ በሚችሉ የአገር ውስጥ ኢንቨስትመንቶች ላይ ያውሉ።

ለንግድ ባለቤቶች በተለይም ለአስመጪዎች እና ላኪዎች፣ ወዲያውኑ ከንግድ ባንክ ስራ አስኪያጅዎ ጋር ስብሰባ ማዘጋጀት አለብዎት። አሁን ባንኮች ተመኖችን በነፃነት መደራደር ስለሚችሉ፣ ለንግድዎ የተሻለውን የውጭ ምንዛሬ ተመን ለማግኘት ከባንክዎ ጋር ጠንካራ ግንኙነት መፍጠር ያስፈልግዎታል። መደበኛ ባልሆኑ ደላሎች ላይ መተማመንን ያቁሙ፤ ምክንያቱም በአዲሱ መመሪያ መሰረት ጥቁር ገበያው እጅግ በጣም ሊተነበይ የማይችል እና በህግ አደገኛ እየሆነ ነው። እንዲሁም በአዲሱ እና ከፍተኛ በሆነው የምንዛሬ ተመን መሰረት እቃዎችን መልሶ ለማቅረብ አቅምዎ መፍቀዱን ለማረጋገጥ፣ አሁን በእጅዎ ያሉትን እቃዎች (inventory) የመሸጫ ዋጋ ወዲያውኑ እንደገና ለማስላት ከሂሳብ ባለሙያዎ ጋር ቁጭ ብለው መመከር አለብዎት።

የዳያስፖራ አባል ከሆኑ፣ መደበኛ ባልሆኑ የገንዘብ ማስተላለፊያ መንገዶች (ሐዋላ) ሲያደርጉት የነበረውን ማንኛውንም ግብይት ወዲያውኑ ማቆም አለብዎት። በጥቁር ገበያው እና በኦፊሴላዊው የባንክ ገበያ መካከል ያለው ልዩነት በፍጥነት እየጠበበ በመሆኑ፣ ህገ-ወጥ ዝውውሮች የሚያስከትሉት የህግ አደጋ ሙሉ በሙሉ አላስፈላጊ ያደርገዋል። የዳያስፖራ አካውንትዎን መረጃ ለማዘመን፣ በአዲሱ መመሪያ መሰረት የውጭ ምንዛሬ የማስቀረት መብትዎን (retention status) ለማረጋገጥ እና የቤተሰብ ድጋፍዎን እንዲሁም ኢንቨስትመንቶችዎን በይፋዊ የባንክ አፕሊኬሽኖች በኩል ብቻ መላክ ለመጀመር በዚህ ሳምንት የኢትዮጵያ ባንክዎን ያነጋግሩ።

በዋናነት ተጽዕኖ የሚያርፍበት በማን ላይ ነው? 

የዚህ ሳምንት ታሪካዊ ለውጦች ፍጹም ከባዱ ጫና የሚያርፈው በትላልቅ አስመጪዎች፣ በዕለት ተዕለት ሸማቾች፣ እና መደበኛ ባልሆኑ የውጭ ምንዛሬ አስተላላፊዎች (ጥቁር ገበያ) ትከሻ ላይ ነው። አስመጪዎች በመጨረሻ ዶላር ማግኘት ቢችሉም ከፍተኛ የሆነ የወጪ ጭማሪን መሸከም አለባቸው። ተራ ሸማቾች እነዚህን የጨመሩ የማስመጫ ወጪዎችን በአካባቢው ግሮሰሪ ሱቅ ለመሸከም ስለሚገደዱ በአጭር ጊዜ ውስጥ ከፍተኛ አሉታዊ ተጽእኖ ይደርስባቸዋል። በመጨረሻም፣ አዲሱ የገበያ ተመን እና ህጋዊ የግል የውጭ ምንዛሬ ቢሮዎች መከፈት ህገወጥ የንግድ ሞዴላቸውን ሙሉ በሙሉ ሊያጠፋው ስለሚችል፣ የጥቁር ገበያ ደላሎች የህልውና አደጋ ተጋርጦባቸዋል።

የኋላ ዳራ እና በቀጣይ ምን ይጠበቃል? 

የዚህን ሳምንት ክብደት በትክክል ለመረዳት፣ ኢትዮጵያ ለረጅም ጊዜ ስትከተለው ወደነበረው የቋሚ የምንዛሬ ተመን ፖሊሲ መለስ ብለን ማየት አለብን። ለግማሽ ምዕተ ዓመት፣ መንግስት መሰረታዊ እቃዎችን ርካሽ ለማድረግ በማሰብ የብርን ከዶላር ጋር ያለውን ምጣኔ አጥብቆ ይዞ ቆይቷል። ይሁን እንጂ፣ ይህ አሰራር ሀገሪቱን ዶላር እንድታጣ አድርጓል፣ የውጭ ኢንቨስትመንትን ክፉኛ አዳክሟል፣ እና የሸቀጦችን ትክክለኛ ዋጋ የሚወስን ግዙፍ እና ከቁጥጥር ውጪ የሆነ ጥቁር ገበያ ፈጥሯል። አሁን መንግስት የምንዛሬ ተመኑን ፍሎት በማድረግ፣ ይፋዊውን እና መደበኛ ያልሆነውን ኢኮኖሚ ወደ አንድ ግልጽ ስርዓት ለማዋሃድ እየሞከረ ነው።

ወደ ፊት ስንመለከት፣ በሚቀጥሉት ከሶስት እስከ ስድስት ወራት ውስጥ ከፍተኛ መዋዠቅ የሚታይበት የሽግግር ጊዜ እንደሚኖር መጠበቅ አለብዎት። ስግብግብ ነጋዴዎች እቃዎችን እንዳይደብቁ ወይም ዋጋን አላግባብ እንዳይጨምሩ መንግስት አስቸኳይ የዋጋ መቆጣጠሪያ ማስጠንቀቂያዎችን ሲያወጣ እናያለን ተብሎ ይጠበቃል። በተጨማሪም ስራ ፈጣሪዎች የሀገሪቱን የመጀመሪያዎቹን የግል የውጭ ምንዛሬ ቢሮዎች ለመክፈት ስለሚሽቀዳደሙ የንግድ ፈቃድ ጥያቄዎች ጎርፍ እንደሚኖር መጠበቅ አለብዎት። በመጨረሻም፣ ማዕከላዊ ባንኩ ይህንን ሽግግር በአግባቡ ከተቆጣጠረው፣ የዛሬው አሳማሚ የዋጋ ጭማሪ ነገ እጅግ ጤናማ፣ ተወዳዳሪ እና ከዓለም አቀፉ ኢኮኖሚ ጋር የተዋሃደ የኢትዮጵያ ኢኮኖሚን ያመጣል።

ምንጮች፡ 

[1] ሐምሌ 22 ቀን 2018 ዓ.ም. - የኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ ከወዲሁ ተግባራዊ የሚሆን የውጭ ምንዛሬ አስተዳደር ማሻሻያ አወጀ – https://nbe.gov.et/ 

[2] ሐምሌ 22 ቀን 2018 ዓ.ም. - የዓለም አቀፉ የገንዘብ ድርጅት (IMF) ስራ አስፈፃሚ ቦርድ ለኢትዮጵያ 3.4 ቢሊዮን ዶላር የብድር አገልግሎት አፀደቀ – https://www.imf.org/en/News/Articles/2024/07/29/pr-24291-ethiopia-imf-executive-board-approves-us-3-4-billion-ecf 

[3] ሐምሌ 21 ቀን 2018 ዓ.ም. - ኢትዮ ቴሌኮም የ73.5 ቢሊዮን ብር የታክስ አስተዋፅዖ እና እያደገ የመጣውን የኢኮኖሚ ተፅዕኖ አጉልቶ አሳየ - TechAfrica News – https://www.techafricanews.com/2024/07/28/ethio-telecom-highlights-etb-73-5-billion-tax-contribution-and-expanding-economic-impact/