የኢትዮጵያን አዳዲስ ህጎች መረዳት፡ የክሪፕቶ የኤሌክትሪክ ኃይል መቆረጥ፣ የሐዋላ እገዳዎች እና የጉምሩክ ለውጦች

ነሐሴ 24 ቀን 2018 ዓ.ም | አዲስ አበባ

ላለፉት ሰባት ቀናት በኢትዮጵያ የህዝብ አገልግሎቶች እና የህግ መመሪያዎች ዙሪያ እጅግ አነጋጋሪ እና ፈጣን ለውጦች የታዩበት ሳምንት ነበር። ኤሌክትሪክን በምንጠቀምበት መንገድ፣ ዳያስፖራው ገንዘብ ወደ ሀገር ቤት በሚልክበት መንገድ፣ እና የሀገር ውስጥ የንግድ ተቋማት እቃዎችን ከጉምሩክ በሚያወጡበት መንገድ ላይ ቀጥተኛ ተጽእኖ የሚያሳድሩ ሶስት ትልልቅ ለውጦችን አይተናል። መንግስት የሀገር ውስጥ የኃይል ስርጭትን ለመታደግ ለዳታ ማይኒንግ (data mining) ኩባንያዎች የሚቀርበውን የኤሌክትሪክ ኃይል በከፍተኛ ሁኔታ ቀንሷል፤ ህገ-ወጥ የገንዘብ አስተላላፊዎች ላይ ጥብቅ እርምጃ ወስዷል፤ እንዲሁም እቃዎችን ከጉምሩክ ለማውጣት የሚያገለግሉትን ህጎች ሙሉ በሙሉ ቀይሯል። አስመጪ ከሆኑ፣ በውጭ ሀገር ከሚኖሩ ቤተሰቦች በሚላክ ገንዘብ የሚተዳደሩ ከሆነ፣ ወይም በመብራት መቆራረጥ የተማረሩ ዜጋ ከሆኑ፣ እነዚህ ለውጦች በእለት ተእለት ህይወትዎ እና በኪስዎ ላይ ምን ትርጉም እንዳላቸው በጥሞና ሊከታተሉ ይገባል።

የዚህ ሳምንት የህዝብ አገልግሎት መረጃዎች

ባለፈው ሳምንት መጨረሻ ላይ፣ ሐሙስ ነሐሴ 23 ቀን 2018 ዓ.ም የኢትዮጵያ ኤሌክትሪክ ኃይል (EEP) የቴክኖሎጂውን ማህበረሰብ ያናወጠ ነገር ግን ለተራው ዜጋ እፎይታን የሰጠ ትልቅ ማስታወቂያ አውጥቷል። ተቋሙ ለዳታ ማይኒንግ እና ለክሪፕቶከረንሲ ኩባንያዎች የሚያቀርበውን የኤሌክትሪክ ኃይል በ75 በመቶ (በከፍተኛ መጠን) ቀንሷል [1]። ላለፉት ጥቂት አመታት የኢትዮጵያ አንፃራዊ ርካሽ የኤሌክትሪክ ኃይል ከዓለም ዙሪያ ከፍተኛ ኃይል የሚፈልጉ የዳታ ማይኒንግ ኩባንያዎችን ስቧል። ይህ የተወሰነ የውጭ ኢንቨስትመንት ይዞ ቢመጣም፣ በሀገራዊ የኤሌክትሪክ መስመራችን ላይ ከባድ ጫና በማሳደሩ በተደጋጋሚ መብራት እንዲጠፋ እና የሀገር ውስጥ የንግድ ተቋማትን እንዲማረሩ አድርጓል። መንግስት እነዚህ ኩባንያዎች የሚጠቀሙትን የኃይል መጠን በከፍተኛ ሁኔታ በመገደብ፣ ኤሌክትሪኩን አስተማማኝ ኃይል በከፍተኛ ሁኔታ ለሚፈልጉ የአካባቢው ነዋሪዎች፣ የማምረቻ ፋብሪካዎች እና አነስተኛ የንግድ ተቋማት እንዲደርስ እያደረገ ነው።

ከአንድ ቀን በፊት ደግሞ፣ ረቡዕ ነሐሴ 22 ቀን 2018 ዓ.ም የኢትዮጵያ ብሔራዊ ባንክ በህገ-ወጥ የገንዘብ ዝውውር ላይ ጥብቅ እርምጃ የጀመረ ሲሆን፣ ፈቃድ የሌላቸውን የገንዘብ አስተላላፊዎች (ሐዋላ) ላለመጠቀም ጥብቅ የህዝብ ማስጠንቀቂያ ሰጥቷል [2]። ማዕከላዊ ባንኩ በተለምዶ "ሐዋላ" ተብለው የሚታወቁ 17 የገንዘብ አስተላላፊ ወኪሎችን በይፋ ጥቁር መዝገብ (blacklist) ውስጥ በማስገባት ድንበር ተሻጋሪ የገንዘብ ዝውውር ማድረጋቸው ህገ-ወጥ መሆኑን አሳውቋል። አቫንቲ (Avanti)፣ ወርልድ ዳይሬክት ሊንክ (World Direct Link) እና ሌሎችም ጥቂት የክልል ኤክስፕረስ አስተላላፊዎች በዚህ ጥቁር መዝገብ ውስጥ ከተካተቱት ታዋቂ ስሞች መካከል ይገኙበታል። በእነዚህ ህገ-ወጥ መንገዶች ገንዘብ ሲልክ ወይም ሲቀበል የተገኘ ማንኛውም ሰው ከባድ ቅጣት እንደሚጠብቀው ብሔራዊ ባንኩ በግልጽ አስታውቋል። ይህ ተራ ማስጠንቀቂያ ብቻ አይደለም፤ በእነዚህ አስተላላፊዎች መጠቀም የባንክ አካውንት መታገድን፣ ገንዘብ መወረስን እና በገንዘብ ማሸሽ (money laundering) ቀጥተኛ ህጋዊ ክስ ሊያስከትል እንደሚችል ማዕከላዊ ባንኩ ገልጿል። በውጭ ሀገር ከሚኖሩ ዘመዶቻቸው በሚላክላቸው የገንዘብ ድጋፍ ለሚተዳደሩ በሚሊዮን ለሚቆጠሩ ኢትዮጵያውያን፣ ይህ ሁኔታውን ሙሉ በሙሉ የሚቀይር ሲሆን፣ ፈቃድ ወዳላቸው እና ህጋዊ የባንክ መስመሮች በፍጥነት እንዲሸጋገሩ ያስገድዳል።

የህግ ማዕዘን (አዳዲስ ህጎች እና መመሪያዎች)

በህግ ረገድ፣ ረቡዕ ነሐሴ 22 ቀን 2018 ዓ.ም ተግባራዊ በተደረገው አዲሱ የጉምሩክ አዋጅ ቁጥር 1425/2018 (እንደ አውሮፓውያን አቆጣጠር 2026) የንግዱ ማህበረሰብ ትልቅ እፎይታ አግኝቷል [3]። በቀላል አገላለጽ፣ ይህ አዲስ ህግ ወደ ሀገር ውስጥ የሚገቡ እቃዎች በኢትዮጵያ ጉምሩክ ውስጥ የሚወጡበትን እና የሚቀመጡበትን መንገድ ሙሉ በሙሉ የሚቀይር ነው። በአስቸጋሪው የድሮ ህግ፣ አስመጪዎች እቃዎቻቸውን በ15 ቀናት አጭር ጊዜ ውስጥ ከጉምሩክ ካላወጡ መንግስት ከፍተኛ የገንዘብ ቅጣት ሊቀጣቸው ወይም እቃቸውን ሙሉ በሙሉ ሊወርስባቸው ይችል ነበር። ይህም የጉምሩክ ቀረጥን በወቅቱ ለመክፈል በቂ የውጭ ምንዛሪ ወይም የሀገር ውስጥ ገንዘብ ለማግኘት ለሚቸገሩ የሀገር ውስጥ የንግድ ተቋማት ከፍተኛ ጭንቀት ፈጥሮ ነበር።

አዲሱ የጉምሩክ አዋጅ ሁለት ዋና ዋና ለንግድ ምቹ የሆኑ የህግ አሰራሮችን በማስተዋወቅ ይህንን አስጨናቂ ሁኔታ ያስተካክላል። አንደኛ፣ እቃ በጉምሩክ የሚቆይበትን ህጋዊ ጊዜ በከፍተኛ ሁኔታ ያራዝማል፤ ይህም የንግድ ባለቤቶች እቃቸው ይወረስብናል የሚል ፈጣን ስጋት ሳይኖርባቸው ፋይናንሳቸውን እንዲያደራጁ የእፎይታ ጊዜ ይሰጣቸዋል። ሁለተኛ እና ከሁሉም በላይ ደግሞ፣ "በከፊል እቃን ከጉምሩክ የማውጣት ህጋዊ ስርአትን" አስተዋውቋል። ይሄ ማለት ከዚህ በኋላ ሙሉ እቃዎን በአንድ ጊዜ ቀረጥ ከፍለው ማውጣት አይጠበቅብዎትም። ወደ ሀገር ውስጥ ካስገቡት እቃ ግማሹን ብቻ ቀረጥ ለመክፈል የሚያስችል ገንዘብ ካለዎት፣ አዲሱ ህግ ያንን ግማሽ አውጥተው፣ ገበያ ላይ ሸጠው፣ ከዛም ከሽያጩ በተገኘው ትርፍ ተመልሰው ቀሪውን እቃዎን እንዲያወጡ በህግ ይፈቅድልዎታል። ይህ አንድ የህግ ለውጥ የገንዘብ እጥረት (cash flow) ላለባቸው ኢትዮጵያውያን አስመጪዎች ትልቅ ድል ነው።

ይህ ለእርስዎ ምን ትርጉም አለው? (የተጽዕኖ ትንታኔ)

ለተራው ማህበረሰብ፣ በተለይም የኤሌክትሪክ ኃይል አቅርቦትን በተመለከተ እነዚህ ለውጦች እጅግ በጣም አዎንታዊ ናቸው። በክሪፕቶ ማይነሮች (crypto miners) ምክንያት ይባክን የነበረውን ከፍተኛ የኤሌክትሪክ ኃይል በማቋረጥ፣ የአካባቢ ነዋሪዎች እና አነስተኛ የንግድ ተቋማት ያልታሰበ የመብራት መቆራረጥ ቀንሶላቸው የተረጋጋ የኃይል አቅርቦት ማግኘት ይጀምራሉ ተብሎ ይጠበቃል። ነገር ግን የኢትዮጵያ ብሄራዊ ባንክ በሐዋላ ላይ የወሰደው እርምጃ ለሀገር ውስጥ ቤተሰቦች ጊዜያዊ ራስ ምታት ይፈጥራል። ከአካባቢ ደላሎች ገንዘብ ለመቀበል የለመዱ ሰዎች አሁን መደበኛውን የባንክ ስርአት መጠቀም ይኖርባቸዋል፤ ይህም ረጅም ሰልፎችን እና ተጨማሪ የወረቀት ስራዎችን ሊያመጣ ይችላል።

ለንግድ ተቋማት እና ለድርጅቶች አዲሱ የጉምሩክ ህግ ሙሉ በሙሉ አሰራርን የሚቀይር (game-changer) ነው። አስመጪዎች እና የሎጂስቲክስ ኩባንያዎች ለዓመታት በከባድ የቦታ ጥበት (port congestion) እና የጥሬ ገንዘብ እጥረት ችግሮች ሲሰቃዩ ቆይተዋል። እቃን በከፊል ማውጣት መቻል ማለት የንግድ ተቋማት እቃዎቻቸውን ከጉምሩክ ለማውጣት ብቻ ከፍተኛ ወለድ ያላቸውን ብድሮች መውሰድ አያስፈልጋቸውም ማለት ነው። ይህ የገንዘብ እንቅስቃሴን ነጻ ያደርጋል፣ የከባድ የወደብ መጋዘን ኪራይ (demurrage) ክፍያዎችን ጫና ይቀንሳል፣ እንዲሁም በመጨረሻም ለተሻለ የአቅርቦት ሰንሰለት (supply chain) መንገድ ይከፍታል። በሌላ በኩል ደግሞ፣ በዳታ ማይኒንግ ላይ ከፍተኛ ኢንቨስት ያደረጉ የሀገር ውስጥ የቴክኖሎጂ ተቋማት የህልውና አደጋ ተጋርጦባቸዋል፤ አጠቃላይ የአሰራር ሞዴላቸውንም እንደገና ማሰብ ይኖርባቸዋል።

ለዳያስፖራው ማህበረሰብ፣ ከማዕከላዊ ባንክ የተላለፈው መልእክት ግልጽ እና ጠንካራ ነው፡- መደበኛ ያልሆነ እና ህገ-ወጥ የሐዋላ ዝውውር ዘመን አብቅቷል። ዳያስፖራው በኢትዮጵያ ለሚገኙ ወዳጅ ዘመዶቹ ገንዘብ የሚልክበትን መንገድ ወዲያውኑ መቀየር አለበት። በጥቁር መዝገብ ውስጥ በገባ አስተላላፊ በኩል ገንዘብ መላክ፣ በሀገር ቤት የሚገኙ ቤተሰቦችን የባንክ አካውንት በባለስልጣናት እንዲታገድ ቀጥተኛ አደጋ ውስጥ ይጥለዋል። ዳያስፖራው ወደ ህጋዊ የገንዘብ ማስተላለፊያ አፕሊኬሽኖች እና ፈቃድ ወዳላቸው ባንኮች መሸጋገር ይኖርበታል፤ መንግስትም ይህ እርምጃ የሀገሪቱን ይፋዊ የውጭ ምንዛሪ ክምችት ያሳድጋል ብሎ ተስፋ ያደርጋል።

ሊወሰዱ የሚገባቸው ተግባራዊ እርምጃዎች፡- እንዴት መዘጋጀት እና ማስተካከል ይቻላል?

በአሁኑ ሰአት እቃዎ በደረቅ ወደቦች ወይም በጉምሩክ መጋዘኖች ውስጥ የሚገኝ አስመጪ ከሆኑ፣ ወዲያውኑ እቃ አውጪ ወኪሎችዎን (clearing agents) በማነጋገር በአዲሱ የከፊል ማውጣት አሰራር መሰረት እንዲያመለክቱ መመሪያ ሊሰጧቸው ይገባል። እቃዎ ተቀምጦ የቅጣት ክፍያ እንዲጠራቀምበት አይፍቀዱ። በአሁኑ ሰአት መክፈል በሚችሉት የእቃዎ መጠን ላይ ብቻ ቀረጥ በመክፈል የዛሬውን አዲስ ህግ ይጠቀሙ።

እርስዎ የዳያስፖራ አባል ወይም ከውጭ ሀገር ገንዘብ የሚቀበሉ የሀገር ውስጥ ነዋሪ ከሆኑ፣ ወዲያውኑ ቆም ብለው የገንዘብ ማስተላለፊያ መንገዶችዎን ማረጋገጥ አለብዎት። ተጨማሪ ዶላር ወይም ዩሮ ከመላክዎ በፊት፣ የኢትዮጵያ ብሄራዊ ባንክን ይፋዊ ድረ-ገጽ ይጎብኙ እና በነሐሴ 2018 ዓ.ም የታደሰውን ፈቃድ ያላቸው የገንዘብ አስተላላፊ ወኪሎች ዝርዝር ያረጋግጡ። አሁን እየተጠቀሙበት ያለው ወኪል/ደላላ 17ቱ ህገ-ወጥ አስተላላፊዎች ከተካተቱበት ጥቁር መዝገብ ውስጥ ካለ፣ ቤተሰብዎን ከህጋዊ ምርመራ እና ከገንዘብ መታገድ ለመጠበቅ ሲሉ ወዲያውኑ እነሱን መጠቀም ያቁሙ።

በቴክኖሎጂ እና በዳታ ማይኒንግ ዘርፍ ውስጥ እየሰሩ ከሆነ፣ አሁኑኑ የኃይል (የኤሌክትሪክ) ስትራቴጂዎን መቀየር አለብዎት። ከብሄራዊ የኤሌክትሪክ መስመር ላይ የተደረገውን የ75 በመቶ ቅናሽ ተከትሎ፣ በመንግስት ኤሌክትሪክ ላይ ብቻ መተማመን ከዚህ በኋላ አዋጭ የንግድ ሞዴል አይደለም። ስራዎ ሙሉ በሙሉ ከመዘጋቱ በፊት ከብሄራዊ መስመር ውጭ የሆኑ የኃይል አማራጮችን፣ ለምሳሌ የራስዎን የፀሀይ ኃይል ማመንጫዎች (solar farms) ወይም የግል የኃይል ግዢ ስምምነቶችን በአስቸኳይ መፈለግ ያስፈልግዎታል።

በዋናነት ተጽዕኖ የሚያርፍበት ማን ላይ ነው?

በዚህ ሳምንት ከፍተኛው ተጽዕኖ ያረፈባቸው አካላት ዋና የህልውና መሰረታቸውን እያጡ ያሉ የዲጂታል ዳታ ማይነሮች እና የፋይናንስ ልማዳቸውን በፍጥነት መቀየር ያለባቸው የዳያስፖራ ማህበረሰብ አባላት ናቸው። በሌላ በኩል ደግሞ፣ የሀገር ውስጥ አስመጪዎች፣ የሎጂስቲክስ ኦፕሬተሮች እና የችርቻሮ ነጋዴዎች አዲሱ የጉምሩክ ህግ የስራ ጫናቸውን በእጅጉ ስለሚቀንስላቸው እና ንግዳቸውን ያለችግር ለማስኬድ የሚረዳቸውን ካፒታል ነጻ ስለሚያደርግላቸው ከፍተኛውን ጥቅም ያገኛሉ።

የኋላ ዳራ እና በቀጣይ ምን ይጠበቃል?

ይህ ሁሉ ነገር አሁን ለምን እየተከሰተ እንደሆነ ለመረዳት፣ ኢትዮጵያ በሐምሌ 2016 ዓ.ም የጀመረችውን ትልቅ የማክሮ ኢኮኖሚ ማሻሻያ ወደኋላ መለስ ብለን ማየት አለብን። ሀገሪቱ ኢኮኖሚዋን ለማረጋጋት በገበያ የሚመራ የውጭ ምንዛሪ ስርአት ተግብራለች። መንግስት አሁን ሚሊዮኖች የሚቆጠሩ ዶላሮችን ወደ መደበኛው ገበያ እያስገባ ስለሆነ—ያለፈው ረቡዕ የገባውን የብሄራዊ ባንክ አዲስ 125 ሚሊዮን ዶላር ጨረታን ጨምሮ—ሁሉም የውጭ ምንዛሪ በህጋዊ መንገዶች ብቻ እንዲፈስ ለማድረግ ጥቁር ገበያውን አጥብቆ እየተዋጋ ይገኛል። በተመሳሳይ ጊዜ፣ ፈጣኑ የኢንዱስትሪ እድገት ከኤሌክትሪክ ኃይል ማመንጨት አቅማችን በላይ በመሄዱ፣ መንግስት ከውጭ የቴክኖሎጂ ማይነሮች ይልቅ ለመሰረታዊ የሀገር ውስጥ አገልግሎቶች ቅድሚያ እንዲሰጥ አስገድዶታል። ወደፊት መንግስት የበለጠ ጥብቅ የዲጂታል ኢኮኖሚ ደንቦችን እንደሚያስተዋውቅ እና የጉምሩክ እና የሎጂስቲክስ ዘርፎችን ለማዘመን እና ለማቀላጠፍ ተጨማሪ መመሪያዎችን እንደሚያወጣ ይጠበቃል።

ምንጮች፡-
[1] ነሐሴ 23 ቀን 2018 ዓ.ም - ኢትዮጵያን ቢዝነስ ሪቪው (Ethiopian Business Review) - ኢትዮጵያ ለዳታ ማይኒንግ ድርጅቶች የምታቀርበውን የኤሌክትሪክ ኃይል በ75% መቀነሷን ዋና ስራ አስፈፃሚው ገለፁ – https://ethiopianbusinessreview.net/
[2] ነሐሴ 22 ቀን 2018 ዓ.ም - ብር ሜትሪክስ (Birr Metrics) - ብሔራዊ ባንክ በህገ-ወጥ ሐዋላ ላይ የሚወስደውን እርምጃ ሲያጠብቅ 17 ፈቃድ የሌላቸው የገንዘብ አስተላላፊዎችን ስም ይፋ አደረገ – https://birrmetrics.com/
[3] ነሐሴ 22 ቀን 2018 ዓ.ም - ኢግል አድቮኬትስ (Eagle Advocates) - የጉምሩክ አዋጅ ቁጥር 1425/2018 የኢትዮጵያ ህጎች – https://eagleadvocates.com/