10, 2019 A.L.I | Finfinnee
Torban darbe kana bulchiinsa mootummaa Itoophiyaa, dambiiwwan daldalaa fi tajaajiloota bu’uuraa uummataa keessatti suuqii gandaa irraa kaasee hanga daldaltoota idil-addunyaatti lammiilee hunda kan tuqan jijjiiramoonni bu’uuraa galmaa’aniiru. Mootummaan federaalaa baasiin daldalaa gibira irraa hir’ifamuu danda’uun isaa seeraan akka fudhatama qabaatu kallattiin kan murteessu ulaagaalee raawwii qajeelfama nagahee diijiitaalaa isa haaraa fi cimaa ifa godheera. Haaluma wal-fakkaatuun, Gareen Yaala Ariifachiisaa Biyyooleessaa Itoophiyaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO) irraa beekamtii seera qabeessa argachuun qophiin yaala dhibee tasaa biyyattii sadarkaa ardichaatti galma seena-qabeessa irra ga’eera; gama biraatiin ammoo Daandiin Qilleensa Itoophiyaa iddoo fe’umsaa qabsiisuu sooftiweerii diijiitaalaa yeroo qabatamaatti hojjetuun wal-qabsiisuun tajaajila fe’umsa qilleensaa guutummaatti ammayyeesseera. Finfinnee keessatti daldala maatii kan geggeessitan, biyya alaarraa mi’a kan ergitan yookiin buufataaleen yaala tasaa naannoo keessan jiran kan isin barbaachisan yoo ta’ellee, jijjiiramoonni kunniin akkaataa bittaa fi gurgurtaan guyyuu itti raawwatamu, mi’oonni daangaa ce’anii itti socho’anii fi nageenyi fayyaa hawaasaa itti eegamu kan jijjiiraniidha.
Oduuwwan Tajaajila Uummataa Torban Kanaa
Kibxata Fuulbana 5, 2019 A.L.I Dhaabbanni Fayyaa Addunyaa (WHO) fi Ministeerri Fayyaa Itoophiyaa Gareen Yaala Ariifachiisaa Biyyooleessaa Itoophiyaa (EMT) ramaddii qulqullinaa WHO seera qabeessa ta’e argachuu isaa beeksisaniiru. Kunis Itoophiyaa garee yaala ariifachiisaa sivilii ulaagaa idil-addunyaa cimaa kana guute kan qabdu keessaa Afrikaatti isa jalqabaa ishee godha. Qabatamaan yeroo ilaalamu, gareen yaala ariifachiisaa biyya keessaa Ministeera Fayyaa fi Inistiitiyuutii Fayyaa Hawaasaa Itoophiyaatiin waloon hoogganamu kun kilinikoota socho’an of danda’anii hojjetan bobbaasuun balaa, weerara dhibee fi balaa uumamaa yeroo qunnamutti sadarkaa idil-addunyaatti yaala addaa kennuuf dandeettii guutuu akka qabu mirkanaa’eera. Ogeeyyiin fayyaa uummataa milkaa’ina kana mallattoo dandeettii dandamanna balaa biyyattii ta’uu isaatiin yoo jajatanillee, taajjabdoonni siivikii fi miseensonni hawaasaa garuu buufataaleen fayyaa baadiyyaa ammayyuu hanqina qorichaa fi meeshaalee yaala bu’uuraa akka qaban yaadachiisuun, kutaaleen socho’an sadarkaa addunyaa qaban kun tajaajila buufataalee fayyaa baadiyyaatti kennamu waliin walsimee deemuu akka qabu hubachiisaniiru.
Kamisa Fuulbana 7, 2019 A.L.I Tajaajilli Kaargoo fi Loojistiksii Daandii Qilleensa Itoophiyaa hojiiwwan isaa waltajjii addunyaa "CargoAi" jedhamu waliin wal-qabsiisuun tajaajila loojistiksii fe’umsaa sadarkaa olaanaan ammayyeesseera. Daldaltoonni fe’umsa daddabarsanii fi ergitootni xixiqqoon iimeeyilii harkaan ergamu, bilbilaa fi sanadoota waraqaa eeguun yeroo isaanii gubaa turan hafee, daldaltoonni biyya keessaa fi idil-addunyaa gatii fe’umsaa yeroo qabatamaa, iddoo fe’umsaa jijjiiramaa qabsiisuu fi buufataalee kumaatamaan lakkaa’aman keessatti mi’a hordofuu battalatti argachuu jalqabaniiru. Bakka buutonni galchituu fi ergitoota biyya keessaa gufuuwwan biirookiraasii hambisuu fi jiddu-galeessummaa dilaalota faayidaa malee jiran balleessuu isaatiin tarkaanfii kana kan galateeffatan yoo ta’u, ergitootni muduraa fi kuduraa garuu yeroo makaraatti fedhiin dabalu gatiin algoorizimiin jijjiiramu tasgabbii dhabuu akka hin uumneef ergitoota xixiqqoof eegumsi iddoo madaalawaa ta’e akka godhamuuf yaaddoo isaanii ibsaniiru.
Qajeelfamootaa fi Seerota Haaraa
Jimaata Fuulbana 8, 2019 A.L.I Ministeerri Galiiwwanii Qajeelfama Bulchiinsa Sirna Nagahee Diijiitaalaa Lakkoofsa 1142/2018 bu’uureffachuun ulaagaalee raawwii teeknikaa fi dirqisiisummaa bal’aa ta’an ifa godheera. Hagayya 27, 2018 A.L.I seeraan kan ragga’ee fi amma dameewwan daldalaa hunda irratti hojiirra oolmaa dirqisiisaa keessa kan jiru qajeelfamni kun, maashinoota galmee qarshii qeenxee fi nagaheewwan harkaan barreeffaman guutummaatti hambisuun sirna gurgurtaa biyyattii bifa haaraan ijaara. Afaan salphaan yeroo ibsamu, mootummaan wiirtuu qorannoo fi mirkaneessa gibiraa kallattii fi ofiin hojjetu kan "Sirna Bulchiinsa Nagahee Diijiitaalaa" (EIMS) jedhamu hundeesseera. Haaluma kanaan, gurgurtaan daldaltoota galmaa’aniin raawwatamu hundi nagaheen maamilaaf kennamuu dura Lakkoofsa Galmee Nagahee (IRN) sirrii fi koodii QR sirnichaan mirkanaa’e akka qabaatuuf battalumatti karaa diijiitaalaa gara abbaa taayitaa gibiraatti ergamuu qaba.
Qajeelfama Lakkoofsa 1142/2018 jalatti, nagaheen waraqaa barame yookiin sanadni maxxanfame qofti ragaa seera qabeessa bittaa ta’ee hin tajaajilu. Dhaabbanni daldalaa tokko mi’a yookiin tajaajila bitee nagahee galmee diijiitaalaa giddu-galeessaa keessa hin dabarfamne yoo fudhate, bitataan sun Taaksii Dabalata Qabeenyaa (TaDQ/VAT) deebifatee akka hin shallagne (input tax credit) yookiin yeroo gibira galii daldalaa waggaa beeksisutti baasicha akka baasii seera qabeessaatti akka hin qabanne guutummaatti dhorkama. Qondaaltonni ministeerichaa qajeelfamni kun tamsaasa nagahee sobaa, kaffaltii gibiraa seeraan alaa hir’isuu fi malaamaltummaa taaksii qindaa’aa ittisuuf tarkaanfii murteessaa fi hin oolle ta’uu ibsanillee; abbootiin qabeenyaa fi ogeeyyiin herregaa ammoo addaan ciccituu interneetii, baasii sirna sirreessuu fi daldaltoota bakkeewwan qunnamtii interneetii hin qabne keessa socho’aniif adabbiin kaa’ame cimaa ta’uu eeruun yaaddoo qaban ibsaniiru.
Kun Isiniif Maal Fida? (Qaaccessa Dhiibbaa)
Hawaasa naannoo isa guyyuu jireenya keessa jiruuf, jijjiiramoonni kunniin bakka kaffaltiitti, buufataaleen fayyaatti fi sochii gabaa keessatti ifatti mul’atu. Maamilonni waraqaa harkaan barreeffame yookiin nagahee dhabamee hafe irra, salphaatti sirrii ta’uu fi wabii qabaachuu isaanii mirkaneeffachuuf kan gargaaru nagaheewwan koodii QR qaban fudhachuu eegalu. Balaan uumamaa, lolaan yookiin balaan fayyaa tasaa yeroo uumamuttiis, hawaasni siree hospitaalota naannoo dhiphoo ta’an utuu hin dhiphisin lubbuu baraaruuf gareewwan yaala siivilii socho’anii fi beekamtii idil-addunyaa qabaniin yaala saffisaa fi sadarkaa isaa eeggate akka argatu eegama.
Hawaasa daldalaa fi dhaabbataatiif, jijjiiramoonni kunniin kutaalee herregaa fi naanna’a maallaqaa guyyuu irratti dhiibbaa kan geessisan dirqamoota seeraa hatattamaa fidanii dhufaniiru. Dhaabbileen adabbii bulchiinsaa fi baasii seeraan eeyyamamu dhabuu irraa of eeguuf sooftiweerii ERP isaanii, meeshaalee POS fi sirna kaffaltii isaanii ogeeyyii beekamtii qaban irraa argachuun sarvara giddu-galeessaa galiiwwanii waliin walitti hidhuu qabu. Gama biraatiin ammoo ergitootni fe’umsaa fi dhaabbileen loojistiksii iddoo fe’umsa qilleensaa battalatti qabachuu waan danda’aniif, dhiyeessitoonni Itoophiyaa qooda-fudhattoota isaanii kanneen Afrikaa, Giddu-galeessa Bahaa fi Awurooppaa jiraniif yeroo dhaqqabummaa amanamaa akka kennaniif carraa uumeera.
Miseensota Daayyaaspooraa biyya alaatti argamaniif, jijjiiramoonni kunniin hariiroo daldalaa biyya abbaa waliin godhamu kan saffisiisan yoo ta’u, of-eeggannoo maallaqaa cimaas kan barbaadaniidha. Miseensonni daayyaaspooraa damee daldalaa biyya keessaa qaban yookiin qabeenya dhaabbataa fi qonna irratti invast godhan adeemsi iftoomina qabu diriiruu isaatiin, buufata Xiyyaaraa Idil-Addunyaa Booleetiin sochiin fe’umsaa saffisaa ta’uu fi ragaaleen sanadaa sobaa hir’isuun kan fayyadaman ta’a. Haa ta’u malee, qabeenya daldala biyya keessaa yookiin maashinoota bituuf maallaqa kan ergan abbootiin qabeenyaa daayyaaspooraa, nagaheewwan Lakkoofsa Galmee Nagahee (IRN) hin qabne qorannoo gibiraa irratti kufaa waan ta’aniif fi adabbii duubatti deebi’u waan fiduuf, hoogganoonni isaanii kan biyya keessaa nagaheewwan diijiitaalaa galmaa’an qofa akka fudhatan qajeelfama cimaa kennuu qabu.
Maal Gochuu Qabdu? (Tarkaanfiiwwan Furtuu fi Qophii)
Dhaabbata keessan kisaaraa hin barbaachisne irraa eeguu fi tajaajiloota mootummaa dhibee malee argachuuf tarkaanfiiwwan armaan gadii ariitiin fudhachuun barbaachisaadha:
Abbootiin daldalaa, ogeeyyiin herregaa fi hoggantoonni faayinaansii meeshaaleen galmee gurgurtaa, sooftiweerii POS fi sirnoonni nagahee itti fayyadaman Qajeelfama Lakkoofsa 1142/2018 waliin kan walsiman ta’uu isaanii mirkaneeffachuu qabu. Gara Sirna Bulchiinsa Nagahee Diijiitaalaa Ministeera Galiiwwaniitti qunnamtii API eegaluuf ogeessa sooftiweerii yookiin ogeessa IT keessan waliin battalatti mari’adhaa; akkasumas lakkoofsa galmee nagahee seera qabeessaa fi mirkanaa’u qabaachuu baannaan nagaheewwan harkaan barreeffaman dhiyeessitoota irraa fudhachuu dhiisaa.
Ergitootni biyya keessaa fi daayyaaspooraa, daddabarsitootni fe’umsaa fi qonnaan bultoonni daldalaa tajaajila fe’umsa Kaargoo Daandii Qilleensa Itoophiyaa battalatti argachuuf waltajjiiwwan fe’umsaa diijiitaalaa mirkanaa’an irratti galmaa’uu qabu. Dilaalotaaf komishinii guddaa kaffaluu yookiin biiroo kaargoo dhaabbatanii eeguu mannaa, garee loojistiksii isaanii waltajjiiwwan gatii ofiin hojjetan irratti leenjisuun iddoo fe’umsaa dursanii qabachuu danda’u. Galchitoonnis sanadoonni gumruukaa fi daldalaa kuusaa deetaa diijiitaalaa giddu-galeessaa waliin saffisaan walitti hidhamaa akka jiran hubachuu qabu; kunis sanada fe’umsaa fi nagahee taaksii diijiitaalaa gidduutti garaagarummaan yoo jiraate mi’oonni gumruuka keessatti akka qabamanii fi sanadni akka harkifatu godha.
Hawaasni, waldaaleen siivikii fi bulchitoonni kilinika naannoo adeemsa Gareen Yaala Ariifachiisaa Biyyooleessaa haaraa beekamtii argate ittiin bobbaafamu beekuu qabu. Biirooleen fayyaa naannoo fi abbootii taayitaa naannichaa kutaalee sivilii saffisaan deebii kennan kana karoorawwan qophii balaa isaanii keessatti haammatanii, naannoolee balaaf saaxilamoo ta’an keessatti yeroo weerarri dhibee yookiin balaan lolaa qunnamutti harkifanna biirookiraasii malee deeggarsa addaa gaafachuu danda’u.
Caalaatti Kan Hubamu Eenyudha?
Jijjiiramoota torban kanaa waliin wal-qabatee dhiibbaa guddaan kan irratti bu’u dhaabbilee daldalaa giddu-galeessaa fi gurguddoo, dhiyeessitoota sooftiweerii fi daldaltoota callaa/quncheeti. Akka seeraatti dhaabbanni daldalaa galmee herregaa idilee qabachuuf dirqama qabu kamiyyuu, baasiin daldalaa waggaa ooditoota gibiraatiin fudhatama dhabuu irraa baraaruuf adeemsa daldala isaa hatattamaan sirreessuu qaba. Finfinnee keessatti kan argaman ogeeyyiin sooftiweerii of danda’anii hojjetan, galchitoonni meeshaalee POS fi misoomsitoonni teeknooloojiis sooftiweerii nagahee sadarkaa hin eegganne dhiyeessuun seeraan kan dhorkame waan ta’eef abbaa taayitaa taaksii irraa beekamtii seera qabeessa argachuun dirqama itti ta’a.
Sochooftonni loojistiksii, daddabarsitootni fe’umsa daldalaa fi ergitootni abaaboo/kuduraas murtoo murteessaa irra jiru. Warri diijiitaala saffisaan fudhatan baasii geejjibaa xiqqaa fi tajaajila saffisaa kan argatan yoo ta’u, dilaalota aadaa durii fuulaa-fuulatti iddoo qabsiisuu irratti qofa hundaa’an ammoo maamiltoota isaanii dhabuuf saaxilamu. Dhuma irrattis, jiraattonni baadiyyaa fi magaalaa dhiyoo balaaf saaxilamoo ta’an garee yaala ariifachiisaa beekamtii argate kanaan yeroo balaa tajaajila yaala hatattamaa argachuuf carraa qabaatu.
Seenaa Duubaa fi Wantoota Itti Aanuun Eegaman
Waggoota dheeraaf sirni gibiraa Itoophiyaa nagaheewwan sobaa, gurgurtaa qarshii callaa sanada malee godhamuu fi maashinoota galmee qarshii salphaatti jijjiiramaniin dhabama galii olaanaaf saaxilamaa tureera. Qajeelfama Lakkoofsa 188/2016 jalatti koodii QR harkaan maxxanfamu beeksisamee kan ture ta’us, hawaasa daldalaatiif dadhabsiisaa fi ooditootaafis yeroo sanatti mirkaneeffachuuf ulfaataa ta’ee tureera. Qajeelfamni Lakkoofsa 1142/2018 mootummaan sirna taaksii qorannoo dursaa ammayyaa fi saffisaa kan biyyoonni hedduun itti fayyadaman diriirsuuf tarkaanfii qabatamaa fudhateedha. Torbanoota dhufan keessatti Ministeerri Galiiwwanii gabatee yeroo raawwii akkaataa dameetiin sadarkaa sadarkaan ifa godha jedhamee kan eegamu yoo ta’u, Finfinnee fi magaalota gurguddoo naannoo keessatti suuqiiwwan fi mankuusawwan daldalaa irratti sakatta’iinsa tasaa ni godha jedhamee eegama.
Gama fayyaa uummataa fi loojistiksii keessattis milkaa’inoonni galmaa’an Itoophiyaan dandeettii dhaabbilee ijaaruudhaan wiirtuu dinagdee fi gargaarsa namoomaa naannichaa ta’uuf carraaqqii gootu kan agarsiisaniidha. Beekamtii WHO argachuu ishee hordofees, Itoophiyaan Sadaasa dhufu walgahii 7ffaa Gareewwan Yaala Ariifachiisaa Addunyaa Finfinneetti kan keessummeessitu yoo ta’u, kunis ogeeyyii fayyaa walitti fiduun qophii balaa biyyattii addunyaatti kan agarsiisudha. Haaluma wal-fakkaatuun daldalli diijiitaalaa fi iddoo fe’umsaa qabsiisuun cimee yeroo deemu, tajaajilli foddaa tokkoo Gumruuka Itoophiyaa waltajjiiwwan kaargoo qilleensaa fi sirna kaffaltii baankii waliin caalaatti ni hidhama jedhamee eegama; kunis bulchiinsa mootummaa Itoophiyaa keessatti sirni hojii diijiitaalaa guutuu qabatamaan dhugoomuu isaa kan mirkaneessudha.
Maddoota Ragaa
[1] Fuulbana 5, 2019 A.L.I – Waajjira Naannoo Afrikaa Dhaabbata Fayyaa Addunyaa (WHO): Itoophiyaan Garee Yaala Ariifachiisaa Biyyooleessaatiif Beekamtii Seena-Qabeessa WHO Argachuun Garee EMT Sivilii Isa Jalqabaa Taate
[2] Fuulbana 7, 2019 A.L.I – Ibsa Dhaabbataa Daandii Qilleensa Itoophiyaa: Kaargoon Itoophiyaa Dandeettii Iddoo Fe’umsaa Diijiitaalaa Cimsachuuf CargoAi Filate
[3] Fuulbana 7, 2019 A.L.I – Faana Miidiyaa Koorporeeshin: Kaargoon Itoophiyaa Tajaajila Galmee Diijiitaalaa Guddisuuf CargoAi Waliin Hojjeta
[4] Fuulbana 8, 2019 A.L.I – Loojistiksii Apdeet Afrikaa / DDD Invoices: Kaargoon Itoophiyaa Galmee Diijiitaalaaf CargoAi Waliin Qindaa’e fi Itoophiyaa Keessatti Sirna Nagahee Diijiitaalaa: Ulaagaalee 2018/2019 fi Qajeelfama Lakkoofsa 1142/2018
[5] Fuulbana 8, 2019 A.L.I – Fardhar Afrikaa: Tumsi CargoAi Kaargoo Itoophiyaa Sarara Diijiitaalaa Idil-Addunyaa Irra Kaaye
[6] Galmee Seera Qabeessa Ministeera Haqaa: Qajeelfama Bulchiinsa Sirna Nagahee Diijiitaalaa Lakkoofsa 1142/2018 (Electronic Invoicing System Administration Directive No. 1142/2026)
0 Comments