Jijjiiramoota Gurguddoo Torbee Kanaa: Waajjira Viizaa Ameerikaa Haaraa, Hanqina Callaa Doolaaraa, fi Seerota Faarmaasii Haaraa

 

Fulbaana 4, Bara 2019 (A.L.I) | Finfinnee

Gabaasa torbeewwan tajaajila hawaasaa fi haala seeraa Itoophiyaa keessatti ta'aa jiru ilaalchisee dhiyaatutti baga nagaa dhuftan. Guyyoota torban darban keessatti, jijjiiramoota gurguddoo kallattiin galii keessan, karoora imala maatii keessanii fi hospitaala naannoo keessanii irratti dhiibbaa uuman argineerra. Baankiin Biyyooleessa Itoophiyaa caalbaasii sharafa alaa irratti taatee seenaa qabeessa ta'e keessummeesseera, mootummaan Ameerikaa waajjira imigireeshinii haaraa Finfinneetti ifaan banee jira, akkasumas mootummaan akkaataa qorichoonni ummataaf itti dhihaatan irratti seerota haaraa fi ciccimoo baaseera. Abbaa qabeenyaa daldala naannoo, maatii biyya alaa (diyaaspooraa) irraa walitti deebi'uuf abdii qabu, ykn lammii idilee tajaajila eegumsa fayyaa hawaasaatti fayyadamu yoo taatan, jijjiiramoota haaraa kanaaf xiyyeeffannoo cimaa kennuudhaan karoora keessan hatattamaan sirreessuu qabdu. Mee gara waan dhugumatti ta'ee fi hiika isaa gara keessaniif qabutti haa lixnu.

Oduu Haaromsa Tajaajila Hawaasaa Torbee Kanaa

Torbeen darbe kun dinagdee biyya keessaa fi imala addunyaa irratti dhiibbaa guddaa kan uuman jijjiiramoota tajaajila hawaasaa gurguddoo lama fidee dhufe. Jijjiiramni guddaan inni duraa Roobii, Qaam'ee 4, Bara 2018, caalbaasii sharafa alaa idilee Baankii Biyyooleessa Itoophiyaa irratti raawwatame [2]. Ji'ootaaf, baankonni daldalaa maamiltoota isaanii kanneen meeshaalee biyya alaa irraa galchaniif doolaara kennuuf garmalee kadhachaa turan. Baankiin giddugaleessaa doolaara miiliyoona 125 baankota daldalaatiif dhiheesse, garuu kan nama dhibu, baankonni doolaara miiliyoona 120 qofa gaafatan, kunis doolaarri miiliyoona shan guutummaatti osoo hin gurguramin akka hafu taasiseera [1]. Ogeeyyiin faayinaansii fi xiinxaltoonni gabaa akka agarsiisanitti, kun kan ta'e biyyattiin keenya tasa sharafa alaa gahaa waan argatteef miti. Kanaa mannaa, baankota biyya keessaatiif doolaara bituuf qarshiin (Birriin) Itoophiyaa waan jalaa dhumateefi. "Hanqinni callaa" (liquidity crunch) guddaan kun kan agarsiisu, doolaarri minjaala irratti yoo dhihaate illee, baankonni daldalaa qarshii biyya keessaa ittiin bittaan raawwatan waan hin qabneef, daldaltoonni biyya keessaa meeshaalee fiduuf sharafa alaa isaan garmalee barbaadan dhabuudhaan rakkataniiru [1].

Oduun tajaajila hawaasaa guddaan inni lammaffaas Roobii, Qaam'ee 4, Bara 2018, yeroo Tajaajilli Lammummaa fi Imigireeshinii Yuunaayitid Isteetis (USCIS) waajjira dirree idil-addunyaa haaraa Finfinneetti ifaan banetti raawwatame [3]. Kanaan dura, waraqaaleen viizaa fi imigireeshinii Ameerikaa irra caalaan guutummaatti Ministeera Dhimma Alaa Ameerikaatiin kan keessummeeffamu ykn gara Ameerikaatti ergamee kan qulqullaa'u ture, kunis maatiiwwan Itoophiyaatiif yeroo dheeraa fudhachaa ture [4]. Waajjirri haaraan kun ofiiseroota imigireeshinii federaalaa kallattiin gara lafa Itoophiyaatti fiduudhaan dhimmoota waliin dhahinsa (fraud) ittisuu, waraqaa ragaa dhalootaa fi gaa'elaa kan biyya keessaa mirkaneessuu, fi dhimmoota hariiroo maatiitiif ragaa qorannoo dhiigaa (DNA) sassaabuu ofuma isaaniitiin akka raawwatan taasisa. Waajjirichi namoota beellama malee dhufan kan hin keessummeessine fi beellama qabachuu kan gaafatu yoo ta'u, qaamaan argamuun isaa garuu mootummaan Ameerikaa iyyannoo viizaa Itoophiyaa irraa maddu hunda irratti sakatta'iinsa baay'ee dhihoo fi cimaa ta'e gochaa akka jiru agarsiisa [3].

Kookkee Seeraa (Seerota fi Qajeelfamoota Haaraa)

Dhuma torbeetti, dambii haaraan murteessaa ta'e tokko ba'eera, kunis haala dhiyeessiin meeshaalee yaalaa itti hawaasa bira ga'u kan jijjiirudha. Jimaata, Fulbaana 1 fi Sanbata, Fulbaana 2, Bara 2019, Tajaajilli Dhiyeessii Qorichaa Itoophiyaa (EPSS) 'Qajeelfama Sirna Dhiyeessii fi Fedhii Qorichaa Waadaa Galamu' (Pharmaceutical Committed Demand and Supply System Directive Number 1120-2018) ifaan baaseera [5]. Maqaan ulfaataan kun isin hin burjaajessin; afaan guyyaa guyyaatiin, qajeelfamni kun damee yaalaatiif seera "dursanii ajajuu" (pre-order) cimaa ta'e kaa'a.

Yeroo dheeraaf, hospitaalota fi faarmaasiileen yookiin qoricha baay'ee ajajuun kuusaa keessatti yeroon itti darba, yookiin immoo xiqqoo ajajuun dhukkubsattootaf hanqina balaa qabu uumaa turan. Qajeelfamni haaraan kun dhaabbileen eegumsa fayyaa mootummaa, faarmaasiileen dhuunfaa, fi dhiyeessitoonni qorichoota fuulduratti isaan barbaachisan sirritti dursanii sanada waliigaltee dirqisiisaa ta'e akka mallatteessan isaan dirqisiisa. Walumaagalatti, kilinikiin ykn faarmaasiin tokko fedhii isaa karaa sirrii ta'een yeroon dursaa yoo hin beeksisne, carraan dhiyeessii guutummaatti jalaa kutamuu isa mudachuu danda'a. Seerichi addatti qorichoonni yeroon itti darbe akka hin qisaasofne dhoowwuuf kan qophaa'e yoo ta'u, qorichoonni barbaachisoo fi lubbuu baraaran yeroo dhukkubsattoonni sirritti barbaadanitti minjaala irratti argamuu isaanii mirkaneessa.

Kun Isiniif Maal Jechuudha (Xiinxala Dhiibbaa)

Hawaasa naannoo bal'aatiif, qajeelfamni qorichaa haaraan kun guutummaatti lubbuu baraaraadha. Kunis qorichoota bu'uuraa barbaacha gara faarmaasiilee hedduu deemuun nuffisiisaa ture xiqqeessa, sababiin isaas dhaabbileen fayyaa amma seeraan dirqamanii qoricha isaanii dursanii sirritti akka karoorfatanii fi mirkaneeffatan waan ta'aniifi. Haata'u malee, gama dinagdeetiin hawaasni naannoo gatiin meeshaalee biyya alaa irraa galu haala nama dhibuun dabaluu isaa arguun hin oolu, sababiin isaas hanqinni qarshii (Birrii) daldaltoonni doolaara argametti fayyadamanii meeshaalee guyyaa guyyaa rakasa ta'an akka hin fidannee gufuu waan ta'eefi.

Dhaabbileen daldalaa fi dhaabbileen biroo, keessattuu abbootiin qabeenyaa dhiyeessitootaa (importers) fi baankonni daldalaa, torbee kana dhiibbaa cimaatu isaan irra ga'aa jira. Baankonni daldalaa yeroo ammaa callaa maallaqaa (cash) xiqqaa waan qabaniif, dhaabbileen daldalaa naannoo liqii Birrii kan yeroo hunda doolaara ittiin bitachuu barbaadan salphaatti argachuu hin danda'an. Kana malees, dhaabbileen yaalaa, kilinikootni fi faarmaasiileen dhuunfaa dirqamoota ajaja dursoo (pre-order) haaraa kana kabajuuf sirna kuusaa fi bittaa isaanii hatattamaan fooyyessuu qabu, yoo kana ta'uu baate adabbii seeraa fi addaan citu dhiyeessii cimaa ta'etu isaan mudata.

Hawaasa diyaaspooraatiif, waajjirri imigireeshinii haaraan Finfinneetti baname kun seefii karaa lamaan qarameedha. Gama tokkoon, waajjira imigireeshinii federaalaa of-danda'e qabaachuun, adeemsa qorannoo DNA fi mirkaneessa sanadaa haadha/abbaa manaa fi ijoollee gara Ameerikaa fiduuf baay'ee saffisiisuu danda'a. Gama biraatiin immoo, yeroon ragaalee naannoo hin mirkanaoofne ykn seera qabeessa hin taaneen loqanii darban guutummaatti xumurameera jechuudha. Kutaan waliin dhahinsa ittisuu amma qaamaan lafa irratti kan argamu yoo ta'u, waraqaa tokko tokkoon iyyannoo maatii fi viizaa looterii (DV) dhiyaatan haala karkaarsaatiin sakatta'a.

Tarkaanfiilee Fudhatamuu Qaban: Akkamitti Qophaa'uu fi Sirreessuu Akka Qabdan

Doolaara argachuuf yoo rakkachaa jirtan ta'e fi meeshaa biyya alaa irraa kan fidan (importer) yoo taatan, bittaa sharafa alaa keessaniif guutummaatti liqii baankii irraatti hirkachuu hatattamaan dhaabuu qabdu. Liqii baankii keessaa irratti osoo hin hirkatin, baankiin keessan caalbaasii baankii giddugaleessaa itti aanu irratti doolaara keessan of-itti amanamummaan akka argatuuf, callaa (liquidity) Birrii keessan ofiin walitti qabachuu, maallaqa isiniif kaffalamuu qabu sassaabuu, marsaa gurgurtaa keessan saffisiisuu, ykn qabeenya hojii irra hin jirre gurgurtanii maallaqatti jijjiiruu qabdu.

Diyaaspooraa keessa yoo jiraattan ykn lammii biyya keessaa kan viizaa Ameerikaa ykn gariin kaardii maatii (family green card) gaafattu yoo taatan, waraqaalee keessan dogoggora tokko malee qopheessuu qabdu. Kallattiin gara waajjiraalee galmeessa taateewwan murteessoo (vital events registration) naannootti deemuudhaan ragaaleen dhalootaa, gaa'elaa, fi hiikkaa gaa'elaa keessan orijinaala, guyyaa sirrii kan qabanii fi guutummaatti kan mirkanaa'an ta'uu isaanii mirkaneeffadhaa. Waajjirri dirree haaraan kun ittisa waliin dhahinsaa irratti xiyyeeffannoo guddaa waan kennuuf, sanada dogoggora qubee xiqqaa qabu ykn chaappaa seera qabeessa hin taane qabu dhiyeessuun ammaa jalqabee qorannoo naannoo kakaasuu fi dhimma imigireeshinii keessan balleessuu danda'a.

Kennotoota tajaajila fayyaa, abbootii kilinikaa, fi hooggantoota faarmaasiitiif, yeroo ammaa kana garee kuusaa (inventory) keessan waliin taa'uu qabdu. Ji'oota dhufaniif fedhii qorichaa keessan sirriitti shallaganii fi qajeelfama haaraan akkuma ajajetti, poortaala Tajaajila Dhiyeessii Qorichaa Itoophiyaatiin seeraan waadaa galuu (commit) qabdu. Seerota haaraa kanaan dursanii ajajuu dhiisuun, minjaala kilinika keessanii guutummaatti duwwaa hambisuu danda'a.

Eenyutu Irra Caalaa Miidhama?

Torbee kana dhiibbaan hunda caalu gareewwan meeshaalee waliigalaa biyya alaa irraa galchan kanneen dhabinsa maallaqa biyya keessaatiin guutummaatti hojiin isaanii raawwate, fi dhaabbileen eegumsa fayyaa Itoophiyaa kanneen akkaataa qoricha itti bitan guutummaatti caasaa isaanii haaromsuu qaban irratti gata. Dabalataanis, mo'attoonni Viizaa Daayiversitii (DV) fi lammiileen firooma maatii Ameerikaa jiran waliin walitti deebi'uuf iyyatan kallattiin daangaa to'annoo waajjira imigireeshinii haaraa kana jala jiru.

Seenaa Duubaa fi Maaltu Eegama

Dhimma caalbaasii doolaaraa haala gaariin hubachuuf, gara riifoormii sharafa alaa guddaa Itoophiyaan Adoolessa Bara 2016 keessa jalqabdeetti deebi'anii ilaaluun barbaachisaadha. Mootummaan gara sirna gabaan durfamutti tarkaanfateera, kunis gatiin doolaaraa taarifa mootummaa dhaabbataa ta'een osoo hin taane caalbaasiidhaan murtaa'a jechuudha. Jalqaba irratti hanqinni doolaaraa dhaabbataan ni uumama jennee kan eegne yoo ta'u, rakkoon yeroo ammaa garuu hanqina Birriiti, sababiin isaas baankiin giddugaleessaa qaala'iinsa jireenyaa guyyaa guyyaa ittisuuf jecha maallaqa biyya keessaa gabaa irraa haala cimaan sassaabaa waan jiruufi. Baankiin giddugaleessaa ji'oota dhufan keessattis madaallii qaala'iinsa jireenyaa to'achuu fi doolaara dhiyeessuu gidduu jiru kana itti fufa jedhamee eegama.

Dhimma imigireeshinii ilaalchisee, Ministeerri Dhimma Alaa Ameerikaa waggootaaf tajaajila viizaa isaa addunyaa irratti walitti fidaa tureera. Waajjira ittisa waliin dhahinsaa fi mirkaneessaa of-danda'e Finfinneetti banuun isaa, Itoophiyaan imigireeshinii Ameerikaatiif qaxanaa sochii guddaa qabuu fi dursa argatu ta'uu ishee agarsiisa [4]. Gara fuulduraatti, gaaffii fi deebii (interview) baay'ee cimaa, adeemsa DNA saffisaa, fi sanadoota sobaatiif obsa guutummaatti zeeroo ta'e eegaa. Gama biraatiin immoo, dameen faarmaasii yeroo cee'umsaa ulfaataa ta'e arguun isaa hin oolu sababiin isaas hospitaaloonni naannoo sirna dursanii ajajuu cimaa kana waliin hanga madaqanitti, garuu kun oolee bulee guutummaa biyyattiitti sirna dhiyeessii qorichaa baay'ee fayyaalessa, rakasa fi amansiisaa ta'e akka fidu abdatama.

---

Maddoota: 

[1] Fulbaana 3, Bara 2019 - Ethiopia: $5 million remains unsold at currency auction - Benin Web TV - https://beninwebtv.com/ 

[2] Fulbaana 4, Bara 2019 - Monday Breakfast Stories: Enough Dollars | StockMarket.et - https://stockmarket.et/ 

[3] Fulbaana 2, Bara 2019 - US Opens International Immigration Office in Addis Ababa - Borkena - https://borkena.com/ 

[4] Qaam'ee 5, Bara 2018 - USCIS Expands to New Ethiopia Office - International Legal and Business Services Group - https://www.ilbsg.com/ 

[5] Fulbaana 2, Bara 2019 - Download Center - EPSS Portal - https://epss.gov.et/download-center/