Gabaasa Torbee Tajaajila Uummataa fi Seeraa Itoophiyaa: Dambiiwwan Haaraa Invastimantii Waloo, Waliigaltee Ujummoo Boba'aa Daangaa Qaxxaamuruu, fi Balallii Biyya Keessaa Dhaabachuu
Fulbaana 17, 2019 | Finfinnee
Jireenya guyyaa guyyaa geggeessuu, daldala sochoosuu, yookiin maallaqa dafqaan argatan gara biyyaatti erguun tajaajiloonni mootummaa fi dambiiwwan seeraa kallattii akkamiitti akka jijjiiramaa jiran hubannoon hordofuu gaafata. Torban darbe kana keessa sekteroota faayinaansii, inarjii fi geejjibaa keessatti dhimmoonni gurguddoon sochii keenya guyyaa guyyaa tuqan mudataniiru. Roobii darbe abbootiin taayitaa federaalaa lammiileen maallaqa isaanii walitti qabuun murtii faandii waloo (mutual funds) fi qabeenya dhaabbataa (REITs) keessatti akka invast godhan hayyamu qajeelfama seena-qabeessa ta'e galmeessaniiru. Sa'aatii digdamii afur boodas, Itoophiyaa fi Jibuutiin sarara dhiyeessii boba'aa biyyattii isa xiyyeeffannaa barbaadu eeguuf waliigaltee ujummoo boba'aa daangaa qaxxaamuru isa murteessaa ta'e mallatteessaniiru. Yeroo walfakkaatutti, buufataalee tiraanzitii kaabaa keessatti balalliin diyoomaa fi geejjibni lafaa tasa addaan cituun isaa sagantaa imaltootaa fi hidhata dhiyeessii irratti dhiibbaa cimaa uumeera. Suuqii daldalaa xinnoo kan hoggantan, qusannaa maatii kan hordoftan, yookiin lojistiiksii biyya keessaa kan karoorfattan yoo ta'e, jijjiiramoota saffisoo kanneen hubachuun qabeenya keessan eeggachuufi tarkaanfii itti aanu sirnaan karoorfachuuf isin gargaara.
Haaromsa Tajaajila Uummataa Torban Kanaa
Roobii Fulbaana 13, 2019 irraa eegalee gara Kamisa Fulbaana 14, 2019tti kan ce'e, Daandiin Qilleensaa Itoophiyaa balaa nageenyaa tasa mudate hordofuun balallii imaltoota daldalaa fi fe'isaa Finfinnee irraa gara Maqalee, Aksum, Shirez fi Laallibalaatti taasifamu hunda yeroof dhaabuu isaa beeksiseera. Hojii dhaabuun kun gabaafamuu kan danda'e koridoorota tiraanzitii kaabaa keessatti rakkooleen nageenyaa saffisaan hammaachuu isaanii hordofeeti. Buufataaleen konkolaataa magaalaa guddoo keessa jiran imaltoonni, daldaltoonni fi daawwattoonni akka lafatti hafan waan taasisaniif, sararri baasii kallattii kaabaa sagantaa isaanii haqanii yookiin karaa jijjiiranii yeruma sana dhiibbaa guddaan keessummeessaniiru. Waajjiraaleen tikkeetaa Finfinnee keessa jiran maallaqa tikkeetaa deebisuu fi gaaffii kallattii jijjiiruu keessummeessuu kan jalqaban yoo ta'u, meeshaaleen daldalaa gara gabaa naannichaatti fe'amuuf turanis guutummaatti dhaabbataniiru.
Buufataalee tiraanzitii keessatti imalli maatii cituu fi fe'isni qabatamuun aarii uumee kan ture ta'us, qorattoonni damee aviyeeshinii garuu qajeelfamni nageenya imaltootaa eegsisuu daandii qilleensichaaf filannoo biraa akka hin kennine ibsaniiru. Qeeqxoonni gama isaaniin sa'aatiiwwan jalqabaa keessatti odeeffannoon tamsaafame hanqina akka qabuu fi gabaasni embaasiiwwanii fi buufanni tajaajila maamiltootaa hanga ibsa bal'aa kennanitti imaltoonni odeeffannoo qulqulluu dhabanii akka dhiphatan taasisuu isaa eeraniiru. Maatiiwwan wal-qunnamtii guyyaa guyyaa gochuuf yaalaniif immoo, naannolee kaabaa tokko tokko keessatti tajaajilli teeleekoom fi baankii dijiitaalaa addaan cituun isaa fi dooqeen maallaqa mobaayiliin daddabarsuu yeroof dhaabbachuun isaa dhibee dabalataa ta'eera.
Kamisa Fulbaana 14, 2019, rakkoo dhiyeessii fi lojistiiksii inarjii Itoophiyaa isa yeroo dheeraa furuuf tarkaanfiin guddaan fudhatameera. Abbootiin taayitaa Itoophiyaa fi Jibuutii bu'aalee peetirooliyemii qulqullaa'an buufata Daamarjoog kan Jibuutii irraa kallattiin gara Dawaallee kan Itoophiyaa Bahaatti daddabarsuuf pirojektii ujummoo daangaa qaxxaamuru ifatti beeksisaniiru. Pirojektiin tajaajila waloo kun koridoorichaa fi qarqara lamaan irratti kuusaa boba'aa gurguddaa kan of keessatti qabatu yoo ta'u, buufata Hooraayizan kan Jibuutii isa moofaa irratti dhiphina yeroo dheeraa ture hir'isuuf kan kaayyeffatedha.
Magaalota Itoophiyaa keessatti maamiltoonni hiriira boba'aa fi daballii taarifa geejjibaa ji'ootaaf danda'aa kan turan waan ta'eef, waliigalteen lojistiiksii inarjii kun akka furmaata caasaa gaariitti fudhatameera. Waldaaleen geejjibaa naannoo hanqina paampii fi gatii dabaluu tasaa ittisuuf waliigaltichi wabii ta'uu isaa dubbachuun dinqisiifataniiru. Gama biraatiin, xiinxaltoonni lojistiiksii naannichaa abdii jiru yoo ibsanillee, ijaarsi lafarraa, qophiin faayinaansii fi tajaajilli kuusaa boba'ichaa guutummaatti hanga xumuramutti konkolaachiftoonni fi abbootiin qabeenyaa daldalaa ammas rakkoolee raabsaa yeroo gabaabaa dandamachuun akka isaan irra jiru hubachiisaniiru.
Kallattii Seeraa (Heerota fi Qajeelfamoota Haaraa)
Roobii Fulbaana 13, 2019, Ministeerri Murtii FDRI Qajeelfama Hojii Sirna Invastimantii Waloo Lakkoofsa 1150/2019 (1150/2026), kan Abbaan Taayitaa Gabaa Kaappitaalaa Itoophiyaa (ECMA) Labsii Lakkoofsa 1248/2013 bu'uureffachuun baase, seeraan mirkaneessee galmeesseera. Sanadni to'annoo fuula 227 qabu kun lammiileen Itoophiyaa herrega baankii daldalaa isa baratamaa fi qabeenya dhuunfaa irra darbee qusannaa isaanii akkamitti akka invast godhan bu'uurarraa kan jijjiirudha.
Haala salphaan yoo ibsamu, Sirni Invastimantii Waloo (kan yeroo baay'ee 'Mutual Fund' jedhamu) gumaacha maallaqaa namoota dhibba ykn kumaatama hedduu irraa walitti qabuun gara kaappitaala guddaa tokkootti fida. Qusattoonni gamoo guutuu dhuunfaan bituu, sanada liqii mootummaa qabachuu, yookiin aksiyoona dhaabbilee qofaa filachuuf dirqamuu mannaa, faandiiwwan ogeessotaan bulchan keessaa qooda xixiqqoo fi humna isaaniitiin bitachuu danda'u. Qajeelfamni Lakkoofsa 1150/2019 dameewwan faandii ja'aaf heera qopheesseera: Faandii Gabaa Maallaqaa (qusannaa balaan isaa xiqqaa ta'eef), Faandii Waloo aksiyoona dhaabbilee, Faandii Invastimantii Qabeenya Dhaabbataa (REITs), Faandii Gabaatti Daldalamu (ETFs), Faandii Invastimantii Filannoo, fi Faandii Moggaasa Addaa fa'i.
Qusannaan maatii dafqaan argame hanni ykn qisaasni akka irra hin geenyeef, qajeelfamichi faandiin kamiyyuu hayyamaa fi galmee Abbaa Taayitaa Gabaa Kaappitaalaa osoo hin argatin uummata irraa maallaqa akka hin sassaabne cimsisee dhorka. Hunda caalaa immoo, dambichi bulchaa faandichaa fi maallaqa faandichaa isa qabatamaa guutummaatti gargar baasa. Qabeenyi hunduu baankii to'atamu kan hayyama qabuun (Custodian) addatti qabamuu qaba; kunis abbaan faandii qabsiise maallaqa invastarootaa qabatee akka hin banne yookiin qabeenya maamiltootaa faayinaansii dhaabbata dhuunfaa isaa waliin akka hin makne mirkaneessa.
Kun Isiniif Maal Jechuudha? (Qaaccessa Dhiibbaa)
Hawaasa bal'aa naannoof, jijjiirama kanaan tarsiimoo of-ittisa faayinaansii kan banu ta'us, gama geejjibaatiin immoo of-eeggannoo guddaa barbaada. Maatiiwwan qaala'iinsa jireenyaatiin miidhaman qusannaa isaanii isa xiqqoo gara faandii gabaa maallaqaatti galchuun herrega baankii dhala xiqqaa qabu irra bu'aa fooyya'aa argachuuf meeshaa seeraa argataniiru. Haa ta'u malee, imaltoonni guyyaa guyyaa fi maatiiwwan naannolee waliin hidhata qaban balalliin tasa dhaabbachuu fi qunnamtiin kutaalee tokko tokkotti cituu dandamachuuf qophii imalaa sirreessuu fi rakkoolee biyya keessaa mudataniif qarshii harkaa xiqqoo qabatanii socho'uu qabu.
Daldaltoota naannoo fi dhaabbilee daldalaatiif, qajeelfamni gabaa kaappitaalaa haaraan kun liqii baankota daldalaa isa qabsiisa qabeenyaa ulfaataa fi argachuuf rakkisaa ta'e qofa irratti osoo hin hirkatin maallaqa misoomaa ittiin walitti qaban karaa banaafi. Dhaabbileen daldalaa kaappitaala biyya keessaa harkisuuf gamoo kireeffamu yookiin maallaqa socho'aa isaanii gara faandii caasessameetti jijjiiruu danda'u. Gama dhiyeessii daldalaatiin, waliigalteen ujummoo boba'aa Daamarjoog–Dawaallee taarifa geejjibaa gatii gadi aanaa fi amansiisaa yeroo giddu-galeessaatti fiduuf waadaa kan galu ta'us, dhaabbileen geejjibaa fi fe'isaa garuu qabeenyi isaanii akka hin qabamneef daandiiwwan kaabaa irraa meeshaa isaanii hatattamaan gara karaa biraatti jijjiiruu qabu.
Lammiilee Itoophiyaa diyaaspooraa ta'aniif, Qajeelfamni Lakkoofsa 1150/2019 maallaqa invastimantii gara biyyaatti deebisanii erguuf eegumsa seeraa yeroo dheeraa eegamaa ture kennaaf. Diyaaspooraan maallaqa isaanii ijaarsa maatii hin beekamne yookiin hiriirtoota amanamummaa hin qabne irratti gubuu mannaa, faandiiwwan qabeenya dhaabbataa fi daldalaa kan odiitii faayinaansii fi baankiin eegamu keessatti seeraan hirmaachuu danda'u. Yeroo walfakkaatutti, imaltoonni diyaaspooraa maatii daawwachuuf yookiin daldala ilaaluuf gara biyyaa dhufan gara naannoleetti balali'uun dura qophii imala Finfinnee keessaa cimsuu fi akeekkachiisa imala biyya keessaa mirkaneeffachuu qabu.
Tarkaanfiiwwan Qabatamoo Fudhatamuu Qaban: Akkamitti Qophaa'uu fi Itti Madaquun Danda'ama
Gabaa invastimantii isa seeraan qophaa'e kanatti seenuuf yoo karoorfattan, qaamni maallaqa keessan gaafatu kamiyyuu hayyama Hooggansa Sirna Invastimantii Waloo fi baankii qabeenya eegu (Custodian) Abbaa Taayitaa Gabaa Kaappitaalaa Itoophiyaatiin mirkanaa'e qabaachuu isaa qulqulleeffachuun jalqabaa. Qajeelfamni Lakkoofsa 1150/2019 faandiiwwan hin galmoofne seeraan ala waan godhuuf, gareewwan invastimantii waloo hin mirkanoofne, gurmuu Telegiraamii maallaqa sassaaban, yookiin waldaalee riil isteetii hayyama hin qabne keessatti matumaa maallaqa harkaa hin kenninaa yookiin hin dabarsinaa. Ibsa bal'aa faandichaa (prospectus) dursitanii gaafadhaa, karoora qoodiinsa qabeenyaa qoraa, akkasumas maallaqni keessan faandii gabaa maallaqaa isa balaa xiqqaa qabutti moo faandii aksiyoonaa isa balaa guddaa qabutti akka galu ifatti baruu keessan mirkaneeffadhaa.
Imalaa biyya keessaa yookiin fe'isa kan gaggeessitan yoo ta'e, kampaaniileen daldalaa hojii eegaluu isaanii ifatti hanga beeksisanitti imala lafaa fi qilleensaa gara Maqalee, Aksum, Shirez fi Laallibalaatti karoorfate yeroodhaaf turaa. Imaltoonni tikkeeta qaban kireeffannaa xiyyaaraa seeraan alaa yaaluu mannaa, yeroo tikkeetaa dheereffachuuf yookiin maallaqa deeffachuuf gara buufata tikkeetaa Daandii Qilleensaa Itoophiyaa yookiin toora deeggarsa dijiitaalaa mirkanaa'etti dhiyaachuu qabu. Dhaabbileen lojistiiksii meeshaalee murteessoo geessan daandiiwwan kibbaa fi bahaa filannoo ta'an irra deebi'anii gamaaggamuu, sarara guddaa irratti boba'aan jiraachuu mirkaneeffachuu, fi naannolee tajaajilli bilbilaa jeeqametti konkolaachiftootaaf mala qunnamtii lammaffaa qopheessuu qabu.
Caalaatti Kan Hubaman Eenyu Fa'i?
Gartuuwwan dambii seeraa torban kanaan kallattiin fayyadaman yookiin hubaman qusattoota baankii, invastaroota qabeenya dhaabbataa xixiqqoo, fi qindeessitoota qabeenyaa kanneen faandii waloo dorgomaa hundeessuuf bu'uura seeraa argatanidha. Gorsitoonni faayinaansii fi bulchitoonni faandii sooramaa dhaabbilee dambiiwwan eegumsaa fi iftoominaa jabaa Abbaan Taayitaa Gabaa Kaappitaalaa baase guutuuf seerummaa isaanii saffisaan fooyyessuu qabu.
Gama tajaajila uummataatiin, imaltoonni daldalaa, daldaltoonni naannoo fi maatiiwwan Itoophiyaa giddu-galeessaa gara magaalota kaabaatti deemuuf fedhii ariifachiisaa qaban balaa balalliin dhaabbachuu isaatiin kallattiin miidhamaniiru. Dabalataanis, konkolaachiftoonni doozaraa dheeraa oofan, dhaabbileen geejjibaa, fi hogganoonni lojistiiksii indaastirii jijjiirama tiraanzitii kanaan kallattiin dhiibbaan irra gaheera; kunis koridoorii inarjii qulqulluu Daamarjoog–Dawaallee isa dhiheenna mallattaa'e irraa fooyya'iinsa wabii boba'aa eeggachaa kan jiran ta'us.
Seenaa Duubaa fi Fuulduratti Maaltu Eegama?
Waggootaaf qusattoonni Itoophiyaa qaala'iinsa gatii waliin qabsoo guddaa keessa turaniiru; qusannaan maatiis baay'inaan herrega baankii bu'aa xiqqaa qabu yookiin walitti qabama qabeenyaa heeraan alaa isa balaa qabu keessatti qofa daangeffamee ture. Labsiin Gabaa Kaappitaalaa Lakkoofsa 1248/2013 bahuun isaa bu'uura seeraa diriirseera, garuu Qajeelfamni Lakkoofsa 1150/2019 maallaqni uummataa to'annoo seeraa jala galee nagaan akka socho'uuf matoora hojii qabatamaa ta'ee tajaajila. Torbanoota dhufan keessa Abbaan Taayitaa Gabaa Kaappitaalaa dhaabbilee faandii dhiyeessan, bulchitoota faandichaa, fi baankota eegdota ta'an kan seeraan galmaa'an beeksisuu ni eegala jedhamee eegama; kunis dhiyeessii faandii waloo uummataa isa jalqabaa labsas.
Lojistiiksii tajaajilaa ilaalchisee, daandii tokko qofa irratti fi kuusaa boba'aa qarqara galaanaa Jibuutii isa cufame qofa irratti hirkachuun, walitti bu'iinsi naannoo yookiin rakkoon teeknikaa yeroo uumamu hunda guutuu biyyattii keessatti dhiyeessii boba'aa irratti jeequmsa cimaa uumaa tureera. Pirojektiin ujummoo Dawaallee ifoomuun isaa tarsiimoo bal'aa filannoowwan geejjibaa babal'isuu fi kasaaraa tiraanzitii sharafa alaa hir'isuuf qophaa'e keessaa isa tokkodha. Yeroo dhiyootti Ministeerri Geejjibaa fi Lojistiiksii fi 'Ethiopian Investment Holdings' sagantaa bittaa fi ramaddii kentraaktarootaa kuusichaaf ifa ni godhu jedhamee kan eegamu yoo ta'u, gama biraatiin immoo abbootiin taayitaa nageenyaa fi aviyeeshinii siviilii balalliin daldalaa yoom akka deebi'ee banamu murteessuuf haala balallii kaabaa guyyaa guyyaan hordofuu isaanii itti fufu.
Maddoota
0 Comments