Jijjiiramoota Gurguddoo Finfinnee Keessatti: Baankiin Biyyooleessaa Doolaara Dhibboota Miliyoonatti Lakkaa'amu Gabaaf Dhiyeesse; Warshaan Warqee Qulqulleessu Inni Guddaan Eebbifame; Dambiin Wabii Invastimantii Haaraas Hojiirra Oole
Onkoloolessa 2, 2019 A.L.I | Finfinnee
Torban arfan darban kun diinagdee fi tajaajila mootummaa Itoophiyaa keessatti baajata maatii, daldala naannoo fi invastimantii diyyaaspooraa kallattiin kan tuqan murteewwan gurguddoon kan keessatti dabarfaman turan. Baankiin biyyoolessaa sharafa alaa gara sirna baankiitti dhangalaasu baay’inaan dabaluu isaa beeksisuu irraa eegalee, seenaa biyyattii keessatti warshaan qabeenya gati-jabeeyyii qulqulleessu inni jalqabaa sadarkaa indaastiriitiin eebbifamuu fi dambii invastimantoota gurguddoof eegumsa seeraa kennu hojiirra ooluu isaatiin seeronni daldalaa saffisaan jijjiiramaa jiru. Jijjiiramoota kana hubachuun baay'ee barbaachisaadha; sababiin isaas baankii naannoo keessanirraa akkaataa itti sharafa alaa argattan, dhiyeessii fi gatii mi’oota biyya alaa irraa galanii, akkasumas wabii seeraa qabeenya gara biyyaatti ergitanii fi invastimantii yeroo dheeraa gootan irratti dhiibbaa kallattii waan qabuufidha.
Oduu Tajaajila Mootummaa Torban Kanaa
Wiixata, Onkoloolessa 2, 2019 A.L.I Baankiin Biyyooleessaa Itoophiyaa kurmaana lammaffaa bara baajataa 2019/20 keessatti doolaara Ameerikaa miiliyoona 840 hanga ta'u caalbaasiidhaan baankota daldalaatiif kan dhiyeessu ta'uu ifatti beeksiseera [1]. Caalbaasii doolaara miiliyoona 140 Kibxata Onkoloolessa 3, 2019 A.L.I gaggeeffamuun kan eegalu tarkanfiin kun, kurmaana darbe waliin yoo dorgomalamu dhiyeessii sharafa alaa dhibbeentaa 68n dabaleera [1]. Kanaanis baankonni daldalaa sharafa alaa caalmaatti caalbaasiidhaan bitachuudhaan hanqina maallaqaa daldala biyya alaa fi biyya keessaa gufachiisaa ture furuu danda'u jedhameera.
Hawaasa bal'aa fi daldaltoota xixiqqoof tarkanfiin tajaajila mootummaa kun tarree dheeraa dookimentoota kaffaltii (LC) boba'aa, qorichaa fi meeshaalee dheedhii warshaaleef dhiyaatan saffisaan keessummeessuuf kan kaayyeffatedha. Daldaltoonni alaa galchan hayyama sharafa alaa baankii irraa argachuuf ji'ootaaf eegaa turan, amma dameewwan baankii naannoo isaaniitti tajaajila saffisaa ni argatu jedhamee eegama. Haa ta'u malee, gareewwan mirga maamiltootaa fi daldaltoonni xixiqqoon yaaddoo qaban ibsaniiru; dhiyeessiin sharafa alaa yoo dabaleeyyuu, baankonni dursa korporeeshinoota gurguddoof kennuu waan danda'aniif, gabaa naannoo irratti gatiin olka'iinsi mi'aa yeroodhaan hin hir'atu jedhanii shakku.
Guyyoota lama dura, Sanbata Guddaa, Fulbaana 30, 2019 A.L.I mootummaan buufata diinagdee addaa Boolee Lamii Finfinnee keessatti warshaa qabeenya gati-jabeeyyii fi warqee qulqulleessu isa jalqabaa sadarkaa guddaatiin eebbisee hojii jalqabsiiseera [2]. Qabeenyi mootummaa Itoophiyaa Investimant Hooldiings dhibbeentaa 51 fi kaampaaniin Saam Pireshiyes Meetaals (Sam Precious Metals) jedhamu dhibbeentaa 49 qooda qabaachuun kan ijaarame warshaan kun, waggaatti albuuda gati-jabeessa toonii 600 ol qulqulleessuu danda'a [2]. Kunis albuuda otuu hin qulqulleessin gara biyya alaatti erguu mannaa, buulliyoonii warqee sadarkaa addunyaa gutee fi mirkanaa'e asuma biyya keessatti baqsuu fi qopheessuuf dandeettiisaa uuma [2].
Hojiirra yoo ilaalamu, dhaabbanni kun Itoophiyaa albuuda dheedhii ergituu irraa gara warshaa qulqulleessitutti kan cesisu yoo ta'u, carraa hojii teeknikaa uumuu bira darbee daldala albuudaa keessatti baasii bu'aa hin qabne ni hir'isa. Hawaasni daldalaa kun qabeenya uumamaa irratti gatii dabalataa uumuun sharafa alaa argachuuf tarkaanfii guddaadha jedhee kan simate ta'us, waldaaleen oomishtoota aadaa naannoolee kibbaa fi lixaa garuu akeekkachiisa kennaniiru; mootummaan buufataalee walitti qabaa naannootti gatii bitichaa ifaa fi dorgomaa ta'e yoo hin diriirsin, warqee baastoonni aadaa warshaan ammayyaa jiraatus oomisha isaanii dilaalotaa fi daldaltoota seeraan alaatiif dabarsanii kennuu danda'u jedhu.
Rogoota Seeraa (Seerota fi Qajeelfamoota Haaraa)
Sanbata Guddaa, Fulbaana 30, 2019 A.L.I mootummaan federaalaa Dambii Mana Maree Ministeerotaa Lakkoofsa 590/2019, kan "Dambii Wabii Beenyaa Invastarootaaf Galuuf Bahe" jedhamu ifatti labseera [3, 4]. Ministeera Haqaatiin kan ifoome dambiin haaraan kun, Ministeerri Faayinaansii pirojektoota biyyaalessaa dursa kennamuufiif wabii beenyaa mootummaa seeraan dirqisiisu (Sovereign Guarantee) akka kennuuf aangoo seeraa kenneeraaf [3, 4].
Afaan salphaatti yoo ibsamu, wabiin beenyaa mootummaa kun kaappitaala dhuunfaatiif akka inshuraansii mootummaa federaalaatti tajaajila. Invastarri biyya keessaa yookiin alaa qabeenya isaa pirojektoota tarsiimoo kanneen akka humna ibsaa, baaburaa yookiin indaastirii oomishaa irratti yoo dhangalaase, pirojektiin sun seeraan ala mootummaadhaan yoo dhaalame, hayyami seeraan ala yoo dhorkame, yookiin tajaajiloonni mootummaa waadaa seenan yoo cabsan, Ministeerri Faayinaansii kaffaltii beenyaa qajeeltoo lakkoofsa herrega mootummaa federaalaa irraa akka kaffalu seeraan dirqama [3, 4]. Beenyaan dambii kanaan kaffalamu gatii gabaa qabeenya dhaalamee, kasaaraa walii-galtee addaan ciccitee fi kasaaraa hojii gaggeessuu mirkanaa'e of keessatti qabata [3, 4].
Carraa kana argachuuf pirojektoonni Mana Maree Ministeerotaan yookiin Boordii Invastimantii Itoophiyaatiin ifatti "tarsiimawaa" jedhamanii ramadamuu qabu [3, 4]. Dambichi maallaqni ummataa balaa keessa akka hin galleef daangaa cimaa kaa'eera; hamma beenyaa ol'aanaa ni murteessa, madaallii balaa faayinaansii dursanii gochuu dirqama godha, akkasumas invastaroonni beenyaa mootummaa gaafachuu dura adeemsa araaraa fi furmaata walii-galtee idilee jiran hunda akka xumuran ajaja [3, 4]. Kana malees, invastarri sun gocha malaammaltummaa yoo raawwate, dagannoo olaanaa yoo agarsiise, yookiin pirojektoota gatee yoo baqate wabiin beenyaa sun battalatti haqama [3, 4].
Dhaabbileen maallaqaa addunyaa fi kaampaanoonni invastimantii dambichi pirojektoota gurguddoof wabii kenna jedhanii yoo galateeffatanis, qaamonni bajata to'atanii fi ogeessonni seeraa garuu akeekkachiisa kennaniiru. Qeeqxoonni akka jedhanitti, mootummaan wabii beenyaa akkasii yoo gale lammiilee Itoophiyaa gibira kaffalan baasii hin eegamne keessa galchuu danda'a; kunis dhaabbileen mootummaa tajaajila kennan waadaa isaanii eeguu yoo dadhaban, beenyaan doolaara miiliyoona hedduu kiisha ummataa keessaa akka kaffalamu gochuu danda'a jedhu [3, 4].
Kun Isiniif Maal Fida? (Xiinxala Dhiibbaa)
Hawaasa Bal'aaf: Baankiin biyyoolessaa dhiyeessii sharafa alaa guddisuun isaa mi'oota jireenya guyyuuf barbaachisan kanneen akka zayitii nyaataa, qorichaa fi meeshaalee geejjibaa biyya alaa irraa dhufan irratti gatii tasa olka'u tasgabbeessuu danda'a [1]. Baankonni daldalaa doolaara miiliyoona 840 ramadame haqa qabeessummaan yoo raabsan, dhiyeessiin meeshaalee tasgabbaa'ee ji'oota dhufan keessa hir'ina gatii fiduu danda'a [1]. Karaa biraatiin, biyya keessatti warqee qulqulleessuu eegaluun kuusaa sharafa alaa biyyattii waan cimsaniif, mootummaan tajaajiloota hawaasummaa fi deeggarsa bu'uuraa akka babal'isu dandeettii kennaaf [2].
Daldaltoota Biyya Keessaa fi Dhaabbileef: Jijjiiramoonni kun carraa daldalaa bal'aa fi qophii faayinaansii cimaa wal faana fidu. Daldaltoonni alaa galchan tajaajila sharafa alaa argachuuf baankota isaanii waliin dandeettii falmii fooyya'aa argatu; akkasumas dhaabbileen loojistiiksii fi albuuda irratti bobba'an gabaa biyya keessaa bal'aa argatu [1, 2]. Dabalataanis, caalbaasii ijaarsa bu'uuraalee misoomaa mootummaa irratti kaampaanoonni hirmaatan dambii lakkoofsa 590/2019 bu'uureffachuudhaan wabiin mootummaa akka isaaniif kennamu gaafachuu waan danda'aniif, dhala liqaa baankota biyya keessaa fi biyya alaa irraa fudhatan baay'ee isaaniif hir'isa [3, 4].
Hawaasa Diyyaaspooraatiif: Miseensota diyyaaspooraa kallattiin invastimantii irratti hirmaachuu barbaadaniif naannoon hojichaa baay'ee amansiisaa fi seera qabeessa ta'aa jira. Diyyaaspooraan damee indaastirii, qonnaa yookiin humna ibsaa irratti qabeenya isaanii guddaa dhangalaasan, qabeenyi isaanii sababa jijjiirama imaammataa yookiin biirookiraasiitiin akka hin dhaalmane eegumsa seeraa argatu [3, 4]. Gama biraatiin ammoo, namoonni maallaqa erguu fi daldala alaa irratti bobba'an, dhiyeessiin doolaaraa baankii keessatti dabaluu fi gatiin sharafaa baankii gabaa wajjin walitti dhiyaachaa waan dhufeef, sirna baankii idilee yaaddoo malee fi saffisaan fayyadamuu danda'u [1].
Tarkaanfiiwwan Qabatamoo Fudhatamuu Qaban: Qophii fi Sirreeffama
Daldaltoonni alaa galchanii fi dhaabbileen daldalaa hatattamaan gara baankota isaanii deemuudhaan ajajoota bitichaa duraan dhiyeessan (Purchase Orders) hordofuu fi galmeewwan isaanii hundi qajeelfama Baankii Biyyooleessaa wajjin wal simuu isaanii mirkaneeffachuu qabu. Kibxata kana irraa eegalee torban lama lamatti doolaarri miiliyoonni 140 gabaaf waan dhiyaatuuf, dhaabbileen tartiiba tarree eeggannoo baankii keessatti qaban mirkaneessuu fi nagaheen piroofoormaa isaanii yeroon itti hin dabarre ta'uu ilaaluun dhiyeessii kanatti yeroodhaan fayyadamuuf qophaa'uu qabu [1].
Invastaroonni damee humna ibsaa, oomishaa, loojistiiksii yookiin teeknooloojii irratti kaappitaala guddaan seenuu barbaadan, ulaagaalee "pirojektii tarsiimawaa" Dambii Lakkoofsa 590/2019 keessatti ibsaman gorsitoota seeraa isaanii waliin sakatta'uu qabu [3, 4]. Waliigaltee daldalaa mallatteessuu dura, pirojektiin isaanii wabii beenyaa mootummaatiif ga'aa ta'uu isaa ammarraa Koomishinii Invastimantii Itoophiyaa fi Ministeera Faayinaansii waliin mari'atanii mirkaneeffachuun barbaachisaadha.
Qonnaan bultoonni aadaan albuuda baasan, waldaaleen fi daldaltoonni albuudaa buufataalee bittaa seera qabeeyyii warshaa warqee Boolee Lamii haaraa eebbifame waliin hidhata qaban wajjin qunnamtii uumuu qabu [2]. Oomisha dilaalota seeraan alaatiif kennuu dhiisanii karaa buufataalee qorannoo mirkanaa'aniin dhiyeessuun, adabbii seeraa hambisuu bira darbee gatii gabaa sirrii Baankiin Biyyooleessaa beekamtii kenneen akka gurguran gargaara [2].
Hoggantoonni dhaabbilee fi geggeessitoonni pirojektootaa seerummaa keessoo fi hojimaata odiitii isaanii cimsuu qabu. Sababiin isaas sirni wabii mootummaa haaraan kun invastarri yoo seera cabse, dambii eegumsa naannoo yoo hir'ise yookiin hanqina mataa isaatiin hojii yoo dhaabe gaaffii beenyaa waan kuffisuuf, wabii seeraan kenname dhabuu dhiisuuf qajeelfamoota eegumsa naannoo fi eeyyama hojii guutummaatti kabajanii hojjechuun dirqama [3, 4].
Caalaatti Warri Dhiibbaan Irra Ga'u Eenyufa'i?
Daldaltoonni biyya alaa irraa galchanii fi warshaaleen oomishaa fayyadamtoota tarkanfiiwwan torban kanaa warra duraati. Warshaaleen hanqina meeshaalee dabalataa fi meeshaalee dheedhiitiin oomisha gartokkoon dhaabanii turan, baankonni caalbaasii irraa sharafa alaa waan argataniif hojii isaanii itti fufsiisuuf gargaarsa maallaqaa ni argatu [1].
Oromiyaa, Benishaangul-Gumuz, Gambeellaa fi Tigiraay keessatti warqee baastoonni fi daldaltoonni hojii isaanii irratti jijjiiramni guddaan dhufaa jira. Warshaan Boolee Lamii banamuun isaa adeemsa daldala warqee guutuu gara sirna warshaa idileetti waan galchuuf, daldala seeraan alaa daangaa ce'u irratti to'annoo cimaan akka jiraatu taasisa [2].
Ijaartonni bu'uuraalee misoomaa gurguddoo, waldaaleen qooda qabani mootummaa fi dhuunfaa (PPP) akkasumas invastaroonni kallattii biyya alaa dambii lakkoofsa 590/2019 irraa kallattiin ni fayyadamu [3, 4]. Kanaan dura Itoophiyaa keessatti pirojektoota gaggeeffaman irratti mootummaadhaan kasaaraan na ga'a jechuun liqaa kennuu kan sodaachaa turan liqeessitoonni addunyaa, amma wabii mootummaa seeraan bahe kana akka wabii amansiisaatti fayyadamuu danda'u [3, 4].
Haala Duraanii fi Fuulduratti Maaltu Eegama?
Kanaan dura hanqinni sharafa alaa cimaa ta'ee fi wabiin seeraa mootummaa dhabamuun guddina diinagdee Itoophiyaa gufachiisaa tureera. Waggootaaf biyyattiin albuuda ishee otuu hin qulqulleessin gatii salphaan gara alaatti kan ergite yoo ta'u, abbootiin pirojektoota alaa gurguddoonis wabiin ifaa mootummaa waan hin turreef dhaabbilee addunyaa irraa liqaa argachuuf rakkachaa turaniiru.
Torbanoota dhufan keessatti mootummaan Dambii Lakkoofsa 590/2019 jalatti ulaagaalee pirojektoonni ittiin filataman fi unkaalee iyyannoo of keessatti qabate qajeelfama bal'aa ni baasa jedhamee eegama [3, 4]. Ministeerri Faayinaansiis kaffaltii beenyaa uumamuu danda'uuf herrega kuusaa addaa akka dhaabu ni tilmaamama [3, 4].
Gama biraatiin, hordoftoonni diinagdee bu'aa caalbaasii Baankii Biyyooleessaa kan doolaara miiliyoona 140 Kibxata gaggeeffamu xiyyeeffannoon hordofu [1]. Baankonni maallaqa kana damee oomishaa fi mi'oota jireenya guyyuutiif wal-qixa yoo raabsan, torbanoota dhufan keessatti gabaa daldala xixiqqaa biyya keessaa irratti tasgabbii gatii qabatamaa arguun eegalamuu danda'a.
Maddoota
[3] Fulbaana 30, 2019 A.L.I - The Reporter Ethiopia: Ethiopia Authorizes Sovereign Guarantees For Strategic Investors To Boost Bankability – https://www.thereporterethiopia.com/42078/
0 Comments