Onkoloolessa 4, 2026 | Finfinnee
Gidduu torban darban torba keessatti, jijjiiramoonni gurguddoon kiisii keessan, qilleensa samii keessanii fi tajaajila baankii keessan tuqan guutuu Itoophiyaa keessatti ifoomsamaniiru. Biiroon galiiwwanii magaalaa abbootii qabeenyaa rakkatan gargaaruuf qajeelfama taaksii laaffisu baasuu irraa eegalee, baankonni idil-addunyaa biyyattii keessatti damee isaanii banachuuf tarkaanfii jalqabaa seena-qabeessa ta'e fudhachuu isaanii, hanga nageenya eegsisuuf jecha magaalattii keessatti xiyyaarota nam-maleeyyii (diroonota) irratti dhorkaan tasaa labsamuutti, murteewwan mootummaa saffisaan hojiirra oolaa jiru. Finfinnee keessatti mana nyaataa naannoo kan gaggeessitan, biyya alaa irraa maallaqa gara biyyaatti kan ergitan, dhaabbata miidiyaa kan hooggantan, yookiin immoo sirna cidha maatii kan qopheessitan yoo taate, murteewwan sadan kun jireenya keessan guyyuu, seera-qabeessummaa daldala keessanii fi filannoowwan faayinaansii keessan har'aa jalqabee kan jijjiiran ta'a.
Fooyya'iinsa Tajaajila Hawaasaa Torbee Kanaa
Oduun tajaajila hawaasaa inni jalqabaa Roobii, Fulbaana 30, 2026 kan dhaga'ame yoo ta'u; Tajaajilli Nageenyaa fi Odeeffannoo Biyyooleessaa (NISS) Finfinnee fi naannawa godinaalee addaa keessatti balallii dirooniilee siiviilii fi daldalaa hunda irratti dhorkaa battalaa fi yeroo hin murtoofneef turu labse. Tarkaanfii nageenya hawaasaa bal'aa kanaan, abbootiin taayitaa hayyama balallii diroonii kennuu guutummaatti kan dhaaban yoo ta'u, meeshaalee hayyama hin qabne qilleensa gubbaatti dirqisiisanii lafa buusuu fi to'annaa jala oolchuu kan dandeessisan teeknooloojiiwwan ittisa diroonii sadarkaa magaalattiitti hojiitti galchaniiru. Suuraa fi viidiyoo cidhaa waraabdotaaf, daldaltoota manneenii (real estate), gareewwan qorannoo bu'uuraalee misoomaa fi namoota bashannanaaf fayyadamaniif, hamma beeksisni dabalataa bahutti samiin magaalaa guddoo cufaa ta'ee tura; akkasumas qaamonni nageenyaa abbootii meeshaa kana sochoosan irratti hidhaa battalaa fi qabeenya dhaaludhaan akka gaafatan akeekkachiisaniiru. Ogeeyyiin nageenyaa dhorkaan kun bu'uuraalee misoomaa murteessoo fi nageenya uummataa eeguuf baay'ee barbaachisaa ta'uu cimsanii yoo ibsanillee, ogeeyyiin ogummaa uumuu fi dhaabbileen qorannoo beellamawwan sirnaa haqaman, kireewwan maappii harkifatan fi galii jireenyaa dhabuu isaaniitti yaaddoo guddaa qaban ibsaa jiru.
Jijjiiramni tajaajilaa seena-qabeessi inni lammaffaan Dilbata, Onkoloolessa 4, 2026 kan mul'ate yoo ta'u; Baankiin Biyyooleessaa Itoophiyaa baankonni daldalaa biyya alaa gurguddoon lama tajaajila baankii guutuu biyyattii keessatti hundeessuuf iyyata invastimantii haarawaa (greenfield investment) seeraan dhiyeeffachuu isaanii mirkaneesseera. Kunis waggoota shantamaa oliif—bara 1975ttti (1967 A.L.I) baankonni gara mootummaatti erga guuramuun dhuunfatamanii as—baankonni daldalaa addunyaa kallattiin daldala baankii biyya keessaa fi korporeetii keessatti hundee irraa ka'anii yeroo jalqabaaf seenaa jiru jechuudha. Fayyadamtoonni fi daldaltoonni biyya keessaa hanqina sharafa alaa cimaa, dhabamuu liqii fi hojmaata waraqaa walxaxaa baankota biyya keessaa irratti yeroo dheeraaf komachaa turaniiru. Waldaaleen daldala biyya keessaa dorgommiin alaa kaffaltii tajaajilaa xiqqeessuu fi faayinaansii daldalaa ariifachiisuuf qooda qabaata jedhanii yoo simatanillee, baankonni dhuunfaa biyya keessaa garuu baankonni gurguddoon addunyaa balbala isaanii banuun dura haala faayinaansii fi aadaa tajaajilaa isaanii hatattamaan ammayyeessuuf qormaanni guddaan isaan eeggata.
Kallattii Seeraa (Seerota fi Qajeelfamoota Haaraa)
Sanbata, Onkoloolessa 3, 2026, Biiroon Galiiwwanii Bulchiinsa Magaalaa Finfinnee rakkoolee shallaggii fi madaallii gibiraa daldaltoota xixinnoo fi giddu-galeessaa irratti mul'atan furuuf qajeelfama taaksii ce'umsaa addaa baase. Qajeelfamni bulchiinsaa kun keessattuu kaffaltoota gibiraa Sadarkaa "A" fi Sadarkaa "B" kanneen Bara Baajataa 2018 A.L.I tiif galmee herregaa qulqullina qabu dhiyeeffachuu hin dandeenyeef kan qophaa'e yoo ta'u, daldaloota kumaatamaan lakkaa'aman kanneen hayyamni daldalaa jalaa ugguramee fi adabbii qorannoo herregaa (audit) keessa jiraniif akka jireenya baraaraatti tajaajila.
Haala salphaan yoo ibsamu, seerri taaksii galii daldaltoonni Sadarkaa "A" fi "B" galmee herregaa sirrii ta'e akka qabatan dirqisiisa; kana dhiyeeffachuu dhabuun immoo yeroo baay'ee adabbii ulfaataa, tilmaama gibiraa madaalawaa hin taanee fi waraqaa qulqullina taaksii (tax clearance) dhowwachuu hordofsiisa. Qajeelfama ce'umsaa haaraa kanaan, bulchiinsi magaalichaa furmaata hojiirra oolu dhiyeesseera. Hojjettoonni pirojektii tajaajila uummataa irratti bobba'an—kanneen akka tajaajila sagantaa nyaata manneen barnootaa, hojjettoota qulqullina magaalaa fi waldaalee misoomsuu fi magariisummaa—sababa galmee herregaa dhabaniif adabamuu mannaa, bu'uura Gabatee "C"tiin ragaa kaffaltii mootummaa waggaa qabataniin dirqama gibiraa isaanii kaffalanii xumuruu danda'u. Haaluma walfakkaatuun, ogeeyyiin maashinarii dhuunfaa, fe'umsa buustotaa fi fe'an, akkasumas waldaaleen eegumsa naannoo bu'aa tilmaamamaa (presumptive profit margin) gosa daldalaa isaaniitiif murtaa'een herregamee gibirri isaanii murtaa'aafi. Ogeeyyiin herregaa kun carraa yeroo ce'umsaa yeroo tokkoof qofa kennamedha malee dirqama galmee herregaa qabachuu kan guutummaatti hafe akka hin taane yoo akeekkachiisanillee, abbootii daldalaa xixiqqoo magaalattii biratti bu'aa boqonnaa guddaa uumeera.
Kun Isiniif Maal Jechuudha? (Qaaccessa Dhiibbaa)
Hawaasa naannoof, jijjiiramoonni kun yaaddoo jireenya guyyuu haala qabatamaa ta'een laaffisu. Dhiyeessitoonni nyaata naannoo fi sagantaa nyaata manneen barnootaa adabbii gibiraa darbee osoo hin sodaatin waraqaa qulqullina taaksii isaanii argachuu danda'u; kunis tajaajilli nyaata barattootaa fi qulqullina magaalaa osoo hin addaan citin akka itti fufu taasisa. Gama biraatiin, maatiin ayyaana yookiin walga'ii uummataa qopheessan dhimmoota torban dhumaa keessatti harka poolisiitiin akka hin jeeqamneef yookiin meeshaan jalaa hin fudhatamneef xiyyaarota kaameraa diroonii fayyadamuu hatattamaan dhaabuu qabu.
Daldaltoota fi dhaabbataatiif, dirreen daldalaa halkan tokkotti jijjiiramaa jira. Baankonni alaa dameewwan isaanii banachuuf yeroo qophii taasisanitti, daldaltoonni alaa galchan, warshaaleen fi dhaabbileen daldalaa carraa sharafa alaa, liqii daldalaa fi dhaloota madaalawaa argachuu fooyya'aa ni arganna jedhanii abdatu. Sadarkaa magaalattiitti, tajaajiloonni fe'umsa ijaarsaa, qotiinsaa fi tajaajilli eegumsaa qajeelfama ce'umsaa magaalichaan bu'aa murtaa'e kaffaluudhaan herrega baankii isaanii cufame banachuu danda'u.
Hawaasa diiyaaspooraatiif, dhiibbaan isaa ifaadha. Imaltoonni diiyaaspooraa, biyyatti deebi'an fi ogeeyyiin miidiyaa imalaaf diroonii qabatanii dhufan meeshaa isaanii dhiisanii dhufuu yookiin buufata gumruukaatti ifatti galmeessisuu qabu; sababiin isaas Finfinnee yookiin Magaalaa Sheger keessatti diroonii sochoosuun guutummaatti dhorkaadha. Kana malees, abbootiin qabeenyaa diiyaaspooraa kaappitaala invastimantii gara Itoophiyaatti daddabarsuu barbaadan, baankonni addunyaa biyya keessatti damee isaanii hundeeffachuu yeroo eegalan tajaajila qunnamtii baankii caalu, sarara daddabarsa maallaqa idil-addunyaa ammayyaa fi hojmaata sharafa alaa iftoomina qabu argatu jedhamee eegama.
Tarkaanfiiwwan Hojiirra Ooluu Qaban: Akkamitti Qophaa'uu fi Madaquu Dandeessu
Finfinnee keessatti dhaabbata daldalaa Sadarkaa "A" yookiin "B" jalatti qoodamu kan sochoostan yoo ta'ee fi bara baajataa darbeef ragaa herregaa seera-qabeessa hin qabdan taanaan, hatattamaan gara damee Biiroo Galiiwwanii kutaalee magaalaa keessanii deemaa. Qajeelfama ce'umsaa kanaan akka isiniif shallagamu gaafadhaa; ragaalee kaffaltii mootummaa yookiin nagahee kaffaltii maamiltootaa walitti qabaa; akkasumas yeroon magaalichaa osoo hin darbin dhimma taaksii Bara 2018 A.L.I keessanii xumuraa. Carraa yeroo gabaabaa kanaan fayyadamuun bara baajataa 2019 A.L.I jalqabame kanaaf qajeelfama seeraatiin herrega keessan kan deemsisu ogeessa herregaa qaxaraa.
Hojii miidiyaa, qorannoo, qophii sagantaa yookiin viidiyoo waraabuu irratti kan bobbaatan yoo ta'e, xiyyaarota nam-maleeyyii (diroonota) hunda hatattamaan lafa buusaa. Abbootiin taayitaa nageenya biyyaalessaa adeemsa hayyamaa deebisanii hamma bananitti daangaa magaalattii keessatti samii gubbaatti suuraa fi viidiyoo qabuun seeraan dhorkaa ta'uu maamiltoota cidha qophaa'anii, misoomsitoota manneenii fi hoogganoota pirojektiitiif beeksisaa. Teeknooloojiiwwan ittisa diroonii diriirfaman bakka jirtan kallattiin gara qaamolee seera kabachiisaniitti waan mul'isaniif samii magaalattii qoruuf hin yaalinaa.
Daldaltoonni biyya keessaa fi liqeeffattoonni korporeetii walitti dhufeenya baankota daldalaa amma jiran wajjin qaban gamaaggamuu fi galmee liqii dhaabbata isaanii haaromsuu jalqabuu qabu. Baankonni daldalaa biyya alaa adeemsa gamaaggama baankii gidduugaleessaa keessa darbaa waan jiraniif, dhaabbileen biyya keessaa galmee liqii qulqulluu qaban, herregni isaanii kan qorame (audit) fi hojimaata dijiitaalaatti ce'an yeroo baankonni haaraan kun balbala banatan liqii daldala dorgomaa ta'e, dookumantii liqii (LC) fi tajaajila sharafa alaa dursanii argachuuf qophii ta'u.
Dhiibbaan Guddaan Eenyurratti Qaqqaba?
Gareewwan torban kana dhiibbaan kallattiin irra ga'e hojjettoota tajaajila magaalaa, dhaabbilee kalaqaa fi miidiyaa, akkasumas dhaabbilee faayinaansii biyya keessaati. Kontiraaktaroonni xixinnoon hayyama Sadarkaa "B" qabatanii sagantaa nyaata manneen barnootaa, tajaajila qulqullina magaalaa fi loojistiksii naannoo sochoosan rakkoo hojmaata bulchiinsaa keessaa kallattiin bilisa ba'aniiru. Ogeeyyiin viidiyoo daldalaa, uumtoonni qabiyyee fi abbootiin diroonii Finfinnee keessatti sochiin balallii isaanii tasa dhaabbateera. Dhumarrattis, dhaabbileen faayinaansii addunyaa gara gabaa biyya keessaatti seenuu hordofee, hoggantoonni olaanoon fi abbootiin aksiyoonaa baankota daldalaa biyya keessaa dirree dorgommii seena-qabeessa ta'e keessa galaniiru.
Duubbee fi Fuulduratti Maaltu Eegama?
Waggoota hedduudhaaf, ulaagaaleen galmee herregaa qabachuu jabaan ta'an qulqullina herregaa addaa dhaabbachuuf dandeettii kan hin qabne daldaltoota xixinnoo haalaan miidhaa ture; kunis balbala biiroo galiiwwanii irratti dhiphina deddeebi'aa uumeera. Haaluma walfakkaatuun, dameen faayinaansii Itoophiyaa waggoota shantamaa oliif hirmaattota biyya alaatiif cufaa ta'ee turuun isaa hanqina sharafa alaa fi rakkoo dhiyeessii liqii itti fufiinsa qabu fideera. Murteewwan torban darbee kun gama tokkoon mootummaan diinagdee ammayyeessuuf saffisaan kan socho'u ta'uu agarsiisa, gama biraatiin immoo nageenya magaalattii eegsisuuf ejjennoo jabaa fudhachuu isaa mul'isa.
Gara fuulduraatti, yeroon ce'umsaa waggaa tokkoo kun yeroo xumuramu Biiroon Galiiwwanii Finfinnee ragaa qorannoo herregaa (audit) guutuu ta'e cimsanii akka gaafatan eegama; kunis dhaabbileen daldalaa hojimaata isaanii dijiitaala akka taasisan dirqisiisa. Gama baankiitiin, Baankiin Biyyooleessaa Itoophiyaa ji'oota dhufan keessatti hayyama hojii guutuu baankota alaa kanaaf ni kenna jedhamee eegama; kunis baankonni xixinnoon biyya keessaa dorgommii addunyaa kana dandamachuuf walitti akka makaman (merger) karra bana. Gama nageenyaatiin, Tajaajilli Nageenyaa fi Odeeffannoo Biyyooleessaa meeshaalee qilleensaa siiviilii hundaaf galmee dijiitaalaa biyyoolessaa amansiisaa ta'e hanga qopheessutti hayyamni diroonii dhiphatee akka itti fufu tilmaamama.
Maddoota (Sources)
[1] Onkoloolessa 4, 2026 – Kaappitaal Itoophiyaa – Two foreign banks apply to enter Ethiopia through greenfield investments
[2] Onkoloolessa 3, 2026 – Fiidel Poost – Addis Ababa Revenues Bureau Unveils Transitional Tax Directive for Small and Medium Businesses
[3] Onkoloolessa 1, 2026 – Borkanaa Oduu Itoophiyaa – Ethiopia’s National Intelligence and Security Service Imposes Indefinite Drone Ban in Addis Ababa and Surrounding Zones
[4] Fulbaana 30, 2026 – Addis Insaayit – Ethiopia Imposes Indefinite Drone Flight Ban in Addis Ababa and Surrounding Areas
[5] Fulbaana 29, 2026 – Tajaajila Oduu Itoophiyaa (TOI) – Ethiopia Building Strong Financial Sector to Drive Sustainable Growth, Says Central Bank Governor
0 Comments